مدیرکل میراث فرهنگی و گردشگری استان کرمان
/// کرمان با برخورداری هم‌زمان از میراث جهانی، آثار تاریخی، کویر، کوهستان و فرهنگ‌های بومی، ظرفیت تبدیل‌شدن به یکی از مقاصد مهم گردشگری کشور را دارد، اما هنوز میان ظرفیت‌های موجود و جایگاه واقعی استان فاصله زیادی وجود دارد.در گفت‌وگو با سید مؤید محسن‌نژاد؛ مدیرکل میراث فرهنگی و گردشگری استان کرمان، مهم‌ترین چالش‌های گردشگری کرمان از جمله ضعف برند، زیرساخت، بازاریابی و مدیریت مقصد و همچنین ایده‌های مغفول برای تبدیل جاذبه‌ها به محصولات و تجربه‌های گردشگری بررسی شده است. توسعه¬ی نقش بخش خصوصی، گردشگری هوشمند و تجربه‌محور، ایجاد مسیرها و رویدادهای گردشگری و تمرکز بر چند پروژه پیشران از محورهای اصلی این گفت‌وگو است. در نهایت، تأکید می‌شود که عبور کرمان از «استانی با جاذبه‌های فراوان» به «مقصدی جهانی» نیازمند عزم مشترک و یک نقشه راه منسجم است.
1. استان کرمان چه ویژگی خاصی در گردشگری کشور دارد و چرا با وجود ظرفیت‌های بزرگ میراثی و طبیعی جزو مقاصد اولویت‌دار گردشگری نیست؟
استان کرمان از معدود استان‌های کشور است که میراث جهانی، تمدن باستانی و بافت و معماری تاریخی، کویر، کوهستان، تنوع اقلیمی، فرهنگ‌های بومی و میراث ناملموس را هم‌زمان در اختیار دارد؛ بنابراین مزیت اصلی کرمان، تنوع کم‌نظیر ظرفیت‌های گوناگون در یک قلمرو جغرافیایی مشخص است. این استان از بسیاری جهات در گردشگری ایران جایگاهی منحصربه‌فرد دارد، اما با وجود این مزیت‌ها هنوز در شمار نخستین مقاصد گردشگری کشور قرار نگرفته است. از مهم‌ترین ویژگی‌های خاص کرمان می‌توان به این موارد اشاره کرد:
1. میراث جهانی و آثار واجد ارزش جهانی؛ استان کرمان با دارا بودن 9 اثر ثبت جهانی، در رده اولین استان‌های کشور از لحاظ ظرفیت آثار جهانی قرار دارد،
2. میراث تاریخی و معماری؛ استان کرمان از نظر دارا بودن بناها و آثار تاریخی واجد ارزش مربوط به دوره‌های مختلف دارای تنوع کم‌نظیری است که نمونه شاخص آن را در شهر کرمان با مجموعه بازار تاریخی کرمان که با دوره‌های مختلف و آثار منحصربه‌فردی که در آن مشهود است مشخص می‌شود،
3. مـــیراث باســـتان‌شــــناســــی؛ به‌طــــــور تقــــــریبی اکـــثر شهرستان‌های استان دارای آثار شاخص باستانی و تاریخی هستند که از نمونه‌های بارز آن‌ها می‌توان به تپه یحیی در ارزوئیه، محوطه‌های متنوع حوزه جیرفت و همچنین شهداد اشاره کرد،
4. میراث طبیعی خاص و اقلیم‌های متنوع استان؛ کویر لوت، کوهستان، مناطق گرمسیری جنوب، پدیده‌های زمین‌شناختی و تنوعات اقلیمی متنوع مرتبط با هر یک از این جاذبه‌های طبیعی،
5. میراث زنده (ناملموس) استان؛ تمامی شهرستان‌های استان دارای تنوع بی‌نظیری از میراث زنده از جمله آداب و رسوم و آیین‌ها، موسیقی، خوراک، پوشاک، دانش‌ها و فناوری‌های بومی، هنرهای سنتی و صنایع‌دستی مختلفی هستند که اکثر آن‌ها ثبت شده یا در حال ثبت می‌باشند.
به‌طور خلاصه اینکه در کمتر استانی می‌توان در یک روز از مناطق گرم کویری به ارتفاعات خنک و برف‌گیر استان سفر کرد. هم‌زمان تنوعات گسترده‌ای از ظرفیت بالای گــــردشگری ماجــــراجویانه، نجوم، ژئوتوریســـم، اکوتوریســم، گردشگری فرهنگی و گردشگری روستایی به خاطر وجود کویر، کوهستان، جنگل‌های ارس، باغ‌های تاریخی، روستاهای هدف گردشگری، ژئوپارک‌ها، میراث جهانی، آثار تاریخی، صنایع‌دستی و فرهنگ‌های مختلف بومی و محلی ایجاد گردیده که در یک گستره‌ی استانی یکجا قابل مشاهده هستند.
اما اینکه چرا کرمان با وجود این ظرفیت‌ها هنوز مقصد اولویت‌دار گردشگری ایران نیست، دلایل متعددی دارد:
1. ضعف برند گردشگری استان؛ کرمان هنوز تصویر و هویت گردشگری مشخص و شناخته‌شده‌ای در ذهن گردشگران داخلی و خارجی ندارد،
2. ضعف در تبلیغات؛ معرفی (خصوصاً معرفی دیجیتال)، تولید محتوای چند زبانه و بازاریابی در سطح ملی و بین‌المللی،
3. گستردگی استان و پراکندگی جاذبه‌ها که برنامه‌ریزی سفر را دشوارتر می‌کند،
4. عدم اتصال سازمان‌دهی شده‌ی استان به سایر استان‌های گردشگرپذیر کشور و همچنین کشورهای دیگر،
5. عدم وجود برنامه‌های منسجم برای افزایش مدت اقامت گردشگران،
6. فقدان زیرساخت‌های مناسب مانند مراکز تفریحی، اقامتگاه‌های متنوع و خدمات گردشگری.
به‌طورکلی می‌توان گفت مشکل اصلی کرمان کمبود جاذبه نیست، بلکه نبود مدیریت مقصد گردشگری (DMO) است که تمامی موارد اشاره شده در بالا به‌نوعی از این ضعف کلی منتج می‌شوند؛ درصورتی‌که این مهم به‌صورت متمرکز و منسجم در اولویت برنامه‌های استان قرار گیرد، اصلاحات و تحولات اصولی در این راستا در گردشگری استان انجام خواهد گرفت.
2. مهم‌ترین ایده‌های برجای مانده در حوزه گردشگری استان کرمان چیست؟
ایده اصلی و مغفول گردشگری استان کرمان، تبدیل «ظرفیت» به «محصول» است؛ یعنی جاذبه‌ها باید به روایت، مسیر، تجربه، بازار، اقامت و در نهایت درآمد تبدیل شوند که در این راستا اقدامات مختلفی باید در اولویت قرار گیرند که به تعدادی از آن‌ها در سؤال قبلی اشاره گردید، ولی به‌طور مختصر می‌توان موارد ذیل را مورد تأکید قرار داد:
1. تبدیل کرمان از مجموعه‌ای از جاذبه‌ها به یک مقصد گردشگری یکپارچه،
2. طرح جامع توسعه گردشگری استان و تدوین یک برنامه بلندمدت با اهداف مشخص، شاخص‌های قابل اندازه‌گیری و پروژه‌های اولویت‌دار تا افق ۱۴۲۰،
3. تبدیل شعار «لبخند دنیا به کرمان» به برند گردشگری استان،
4. ایجاد شبکه گردشگری یکپارچه میراث جهانی استان،
5. توسعه گردشگری لوت و شهداد به‌عنوان مقصد بین‌المللی ژئوتوریسم، طبیعت‌گردی و نجوم،
6. احیای بافت تاریخی شهر کرمان و تلاش برای ثبت جهانی آن به‌عنوان یک مقصد گردشگری تاریخی- فرهنگی،
7. توسعه برند گردشگری تمدن جیرفت و جنوب کرمان،
8. بازتعریف جایگاه کرمان در جاده ابریشم،
9. توسعه گردشگری تجربه محور (با تغییر رویکرد گردشگری از بازدید صرف جاذبه‌ها به سمت تجربه زندگی با تجربه اقلیم‌های مختلف کویری، کوهستانی و…، همچنین تجربه خوراک، آیین، پوشاک، فناوری‌های سنتی و …)،
10. توسعه گردشگری نجوم و آسمان شب،
11. ایجاد زیرساخت و ابزار یکپارچه گردشگری استان،
12. ایجاد ابزار، امکانات و تسهیلات جدید گردشگری مانند «کرمان کارت»،
13. گردشگری سلامت و تندرستی و استفاده از اقلیم متنوع، طب سنتی، گیاهان دارویی و مراکز درمانی برای جذب گردشگران،
14. بازاریابی دیجیتال بین‌المللی، تولید محتوای حرفه‌ای چندزبانه، همکاری با اینفلوئنسرهای گردشگری و استفاده گسترده از هوش مصنوعی و فناوری‌های نوین،
15. تقویم رویدادهای گردشگری برگزاری جشنواره‌های سالانه کویر، پسته، خرما، موسیقی نواحی، فرش، غذاهای محلی و نجوم.
3. برای گردشگری داخلی و خارجی در تناسب با بازار بالقوه گردشگری استان، تعداد گردشگران را چطور ارزیابی می‌کنید و فکر می‌کنید برای جلب و جذب چه تعداد گردشگر سالیانه در استان می‌توان برنامه‌ریزی کرد؟
پاسخ به این پرسش نیازمند آمار رسمی، مدل‌های پیش‌بینی و تحلیل بازار است، اما می‌توان یک برآورد راهبردی ارائه داد. کرمان از نظر ظرفیت منابع گردشگری، جزو ۵ استان برتر ایران است، اما از نظر تعداد گردشگران، معمولاً بسیار پایین‌تر از ظرفیت واقعی خود قرار می‌گیرد. به همین دلیل بین ظرفیت بالقوه و تقاضای بالفعل فاصله زیادی وجود دارد.نکته مهم این است که هدف تنها افزایش تعداد گردشگر نیست، بلکه افزایش درآمد و مدت اقامت نیز اهمیت دارد. اگر میانگین اقامت گردشگران از حدود ۱ تا ۲ شب به ۳ تا ۴ شب برسد، حتی بدون رشد چشمگیر تعداد گردشگران، درآمد استان به‌طور قابل‌توجهی افزایش خواهد یافت.
4. از پتانسیل بخش خصوصی در به‌کارگیری ظرفیت‌های گردشگری استان کرمان در انتظار رشد و توسعه پایدار توریسم چه برآوردی دارید و در بهره‌گیری از توانمندی‌های این بخش چه برنامه‌هایی دارید؟
در واقع بخش خصوصی به‌عنوان موتور اصلی توسعه گردشگری استان محسوب می‌شود و معتقدیم اگر بخواهیم از ظرفیت‌های بسیار متنوع کرمان به یک گردشگری پایدار و درآمدزا برسیم، بدون حضور جدی بخش خصوصی این اتفاق امکان‌پذیر نیست. از آنجا که در واقع دولت نمی‌تواند و نباید خودش متولی همه امور باشد؛ وظیفه‌اش این است که بستر را برای سرمایه‌گذاری فراهم کند، موانع را بردارد، مجوزها را تسهیل کند و امنیت و اطمینان سرمایه‌گذاری را افزایش دهد. در مقابل، بخش خصوصی باید در سرمایه‌گذاری، ایجاد زیرساخت، تولید محصولات جدید گردشگری، نوآوری و بازاریابی نقش اصلی را بر عهده بگیرد. در همین راستا، یکی از برنامه‌های مهم، شناسایی و معرفی فرصت‌های سرمایه‌گذاری مشخص در حوزه‌هایی مثل گردشگری کویر و ژئوتوریسم، بوم‌گردی، گردشگری روستایی، اقامت، تفریحات و احیای بناهای تاریخی است. همچنین توسعه مشارکت‌های عمومی خصوصی را بویژه در بناها و مجموعه‌های تاریخی دنبال خواهیم کرد. در کنار این موضوع، حمایت از کسب‌وکارهای نوآور و دیجیتال، بازاریابی مشترک با بخش خصوصی و ایجاد سازوکاری برای حضور واقعی سرمایه‌گذاران و فعالان این حوزه در تصمیم‌گیری‌ها را دنبال می‌کنیم. در نهایت، هدف ما صرفاً جذب سرمایه نیست؛ هدف این است که سرمایه‌گذاری به محصول گردشگری، محصول به جذب گردشگر و جذب گردشگر به اشتغال، درآمد و توسعه پایدار استان منجر شود.
همچنین تلاش خواهیم کرد با ایجاد یک سازوکار منسجم برای مشارکت فعالان بخش خصوصی در تصمیم‌گیری‌ها، زمینه حضور بیشتر سرمایه‌گذاران داخلی و خارجی را فراهم کنیم. هدف نهایی این است که سرمایه‌گذاری بخش خصوصی به ایجاد محصولات جدید گردشگری، افزایش اشتغال، ارتقای کیفیت خدمات، افزایش مدت اقامت و در نهایت تبدیل ظرفیت‌های موجود کرمان به ارزش اقتصادی پایدار منجر شود.
5. چگونه می‌توان زمانه جدیدی از گردشگری را در استان کرمان شکل داد؟
برای شکل‌گیری زمانه یا بهتر بگوییم رویکرد جدید در گردشگری استان کرمان، باید از نگاه سنتی که گردشگری را صرفاً بازدید از آثار تاریخی می‌داند، عبور کنیم و به سمت گردشگری تجربه‌محور، هوشمند، پایدار و درآمدزا حرکت کنیم.
با بررسی‌های انجام شده اولیه، این تحول بر هفت محور استوار است:
1. برندسازی استان کرمان با یک هویت واحد و متمایز؛ کرمان باید به‌عنوان مقصدی شناخته شود که در آن تاریخ، طبیعت، کویر، ژئوتوریسم، فرهنگ و مهمان‌نوازی در کنار هم تجربه‌ای منحصربه‌فرد خلق می‌کنند،
2. تبدیل جاذبه‌ها به تجربه؛ گردشگر امروز تنها به دیدن بناها علاقه‌مند نیست؛ او می‌خواهد زندگی در خانه‌های بومی، شب‌های کویر، رصد ستارگان، موسیقی محلی، غذاهای سنتی، قالیبافی، برداشت پسته و آیین‌های بومی را تجربه کند،
3. توسعه گردشگری هوشمند؛ استفاده از هوش مصنوعی، بازاریابی دیجیتال، تولید محتوای چندزبانه، واقعیت افزوده، سامانه‌های هوشمند راهنمای گردشگری و فروش آنلاین خدمات باید در اولویت قرار گیرد،
4. توسعه مسیرهای گردشگری؛ به‌جای معرفی جاذبه‌های منفرد، باید مسیرهای موضوعی مانند مسیر میراث جهانی، مسیر کویر لوت، مسیر ژئوتوریسم، مسیر باغ‌های تاریخی، مسیر گردشگری روستایی و مسیر صنایع‌دستی طراحی و به بازار عرضه شوند،
5. مشارکت واقعی بخش خصوصی و جوامع محلی؛ مردم باید ذی‌نفع اصلی گردشگری باشند تا توسعه این صنعت به اشتغال، حفظ میراث و افزایش رفاه محلی منجر شود،
6. رویدادمحور کردن گردشگری؛ برگزاری جشنواره‌های بین‌المللی در حوزه کویر، نجوم، موسیقی، پسته، خرما، فرش، صنایع‌دستی و فرهنگ کرمان می‌تواند جریان سفر را در تمام فصول سال برقرار کند،
7. مدیریت علمی و داده‌محور؛ تصمیم‌گیری باید بر پایه آمار، پژوهش، تحلیل بازار و ارزیابی مستمر عملکرد انجام شود تا سیاست‌ها متناسب با نیاز بازار اصلاح شوند.
چشم‌انداز کلی این است که کرمان از یک «استان دارای جاذبه‌های فراوان» به یک «مقصد جهانی تجربه‌های گردشگری» تبدیل شود؛ مقصدی که گردشگران برای دیدن آثار تاریخی به آن سفر نمی‌کنند، بلکه برای تجربه سبک زندگی، فرهنگ، طبیعت و میراث منحصربه‌فرد آن، کرمان را انتخاب می‌کنند. این همان آغاز زمانه جدید گردشگری در استان کرمان خواهد بود.
6. در پایان چه نکاتی را لازم می‌دانید که اضافه فرمایید؟
به‌عنوان نکته اصلی و پایانی در نهایت باید بدانیم که تحول و توسعه گردشگری کرمان برنامه و هدفی که صرفاً محدود به این اداره کل باشد، نیست؛ بلکه به‌عنوان یک هدف و پروژه استانی مطرح است. گردشگری کرمان نیازمند یک عزم مشترک و تقسیم‌کار روشن در سطح استان است. تحول گردشگری با اقدامات منفرد یک دستگاه محقق نمی‌شود؛ باید میان دستگاه‌های اجرایی، مدیریت شهری، بخش خصوصی، جوامع محلی و نخبگان هم‌افزایی، تقسیم وظایف و یک نقشه راه مشترک ایجاد شود تا ظرفیت‌های استان به شکل منسجم به محصول گردشگری تبدیل شوند.
نکته دوم اینکه کرمان به چند پروژه پیشران نیاز دارد، نه ده‌ها پروژه پراکنده. باید تعداد محدودی پروژه بزرگ و قابل مشاهده از جمله چند محور و مقصد پیشران گردشگری را در استان شناسایی، تعریف و تقویت کنیم؛ پروژه‌هایی که بتوانند تصویر جدیدی از کرمان ایجاد کنند و سپس سایر طرح‌ها حول آن‌ها شکل بگیرند.
در واقع به‌جای توزیع منابع در طرح‌های متعدد و پراکنده، باید بر چند مقصد، مسیر و محصول گردشگری دارای مزیت رقابتی تمرکز کنیم و با تکمیل زیرساخت، خدمات، روایت و سرمایه‌گذاری در آن‌ها، الگوهای موفقی ایجاد کنیم که بتوانند به‌تدریج توسعه گردشگری را در سراسر استان به حرکت درآورند. ///
