/// جنگ و نزاع باعث افزایش تعداد آوارگان، مهاجران و فقرا، کاهش ظرفیت تولیدات کشاورزی، اختلال در رشد اقتصادی و بالاتر رفتن قیمت غذا میشود که منجر به تشدید و افزایش ناامنی غذایی در کشورهای درگیر و همسایگان آنها میگردد (جعفروند و همکاران، 1401). بررسی روندهای تاریخی جهان نشان میدهد جنگهای نظامی همواره بر ناامنی غذایی مؤثر بوده است. امنیت غذایی مردم جهان که دچار شوک غذایی ناشی از جنگهای منطقه خاورمیانه، جنگ روسیه و اوکراین در سال 2022 شده بود (نیکنامی، 1402)، این بار با التهاب منطقه خلیجفارس، به بحرانی تمامعیار تبدیل شد. از سویی، این جنگ بر توزیع انرژی و قیمت آن تأثیر گذاشته و از سوی دیگر، نهادههای کشاورزی مانند کود را محدود کرده است. در توضیح این واقعیت در گزارش فائو اینگونه آمده است: «جنگی که در خلیجفارس در فوریه 2026 اتفاق افتاد، شوک بزرگی را بر انرژی، کود و نظامهای کشاورزی و غذایی وارد کرد.
عامل اصلی این مشکلات، مختل شدنِ تجارت از طریق تنگه هرمز میباشد. این تنگه تولیدکنندگان انرژی در خلیجفارس را با بازارهای جهانی پیوند میداد»(FAO, 2026).
کنفرانس تجارت و توسعه سازمان ملل متحد (UNCTAD) در سال 2026 خاطرنشان میکند که تنگه هرمز حدود 38 درصد از نفت خام جهان، 29 درصد از LPG، 19 درصد از LNG و 20 تا 30 درصد از صادرات کود جهانی را از خود عبور میداد، نمودار شماره (1).
نمودار شماره(1 ): سهم تجارت جهانی که قبل از جنگ آمریکا-اسرائیل علیه ایران از تنگه هرمز عبور میکرد. منبع: UNCTADدر سال 2026
افزایش قیمت کود، هزینه بالاتر سوخت، حملونقل و توزیع نهادهها و دسترسی با تأخیر به آنها موجب کاهش تمایل کشاورزان به کشت شده است. در صحرای آفریقا، جایی که 80 درصد از کودها وارداتی هستند، این امر موجب آسیبپذیری زیادی میشود. شواهدی از کشورهای مختلف نشان میدهد که کشاورزان کشت خود را محدود کرده و یا به محصولات کم نهاده روی میآورند. این امور درنهایت منجر به تولید محصول کمتر در فصلهای آینده خواهد شد (NJiwa et al. 2026).
نا اطمینانی جهانی ناشی از جنگ، بر قیمت کالاهای کشاورزی نیز تأثیر گذاشته است. بهگونهای که قیمت ذرت تحویل ماه مه از ۴٫۴۸ دلار در هر بوشل در تاریخ ۲۷ فوریه به ۴٫۶۲ دلار در ۱۳ مارس رسید که معادل افزایش ۳٫۱ درصدی است. قیمت سویا نیز با روندی صعودی همراه بوده است. قیمت سویا تحویل ماه مه از ۱۱٫۶۲ دلار در ۲۷ فوریه به ۱۱٫۹۲ دلار رسید که افزایشی ۳۰ سنتی و معادل ۲٫۶ درصد است (Knudson, 2026). همچنین قیمت محصولات وابسته به نفت مانند مواد پلاستیکی تا ۳۵ درصد افزایشیافته که هزینه بستهبندی، سازههای گلخانهای و نظامهای آبیاری را بهشدت بالابرده است.
بهعلاوه، ایران بهمثابه یکی از کانونهای استراتژیک تولید و توزیع غذا در خاورمیانه ایفای نقش کرده و اخلال در نظام کشاورزی و تجارت آن موجبات تزلزل در بازارهای جهانی غذا را فراهم میآورد. تنش نظامی در کشور ایران با تولید سالانه بیش از ۱۵ میلیون تن غلات و نقش کلیدی در تولید خرما، زعفران و پسته در سطح جهانی، پیامدهای غیرقابلانکاری برای امنیت غذایی منطقهای و فرا منطقهای به همراه دارد که باگذشت زمان مردم جهان بیشازپیش متوجه آن خواهند شد.
کشاورزی ایران در زمان جنگ
بر پایه دادههای مرکز آمار ایران و گزارشهای وزارت جهاد کشاورزی، سهم تولید داخل در تأمین نیاز غذایی کشور حدود ۸۵ درصد برآورد شده است. این سطح از خوداتکایی غذایی، سیاستگذاران را در دوران بحران مجبور به توجه نسبت به تولیدکنندگان داخلی و حفظ ظرفیتهای تولید داخلی سوق داد (طوسی و پالوج، 1405). در این راستا، همکاری نهادهای دولتی بویژه وزارت جهاد کشاورزی با ذینفعان بخش خصوصی، شامل کشاورزان، فعالان زنجیره ارزش، اصناف و تشکلهای کشاورزی، به تداوم جریان عرضه کالاهای اساسی و ثبات نسبی قیمت و بازار محصولات کشاورزی در ایام جنگ انجامید. گزارشهای رسمی منتشرشده از سوی دولت حاکی از آن است که در این بازه زمانی، کمبود گسترده یا اختلال سیستمیک در تأمین کالاهای اساسی در سطح ملی ثبتنشده است.
در عرصه بینالمللی نیز، وزیر جهاد کشاورزی طی مکاتبات با سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (فائو) و مشارکت در نشستهای تخصصی بینالمللی، بر توسعه دیپلماسی کشاورزی تأکید کرد و پیگیر رفع موانع تجارت فرا مرزی محصولات کشاورزی شد. وی در یک گفتوگوی رسانهای اعلام نمود که دولت دو سناریوی «تداوم جنگ» و «پایان جنگ یا آتشبس سه تا ششماهه» را بهصورت برنامههای کارشناسی شده تدوین کرده است که متناسب با تحولات آتی قابلاجرا خواهند بود.
برای مدیریت بهتر چالشهای بخش کشاورزی در ایام بحران جنگ، بررسیهای میدانی انجام گرفت. بهعنوان نمونه ستاد امور جوانان و نخبگان وزارت جهاد کشاورزی (سال 1405) به رصد چالشهای تولید بخش کشاورزی با استفاده از کار پیمایشی و همچنین تحلیل گزارشهای رسمی استانها پرداخت. نتایج این تحقیق نشاندهنده شش خوشه اصلی موانع زنجیره تولید کشاورزی در شرایط جنگی بود. نقطه قوتی که در این تحقیق به آن اشارهشده است و موضوع مقاله حاضر میباشد، این است که مقوله «نیروی انسانی، معیشت و سرمایه اجتماعی» دارای کمترین گزارش مشکل در بخش کشاورزی در ایام جنگ بوده است. با اینکه گزارشهای استانی نشاندهنده برخی اختلالها در تأمین و دسترسی به نهادهها، نگرانی در مورد انرژی و زیرساختهای حیاتی، تنگنای مالی، بانکی و سرمایه در گردش، بازار، لجستیک و تنظیم مبادلات و حکمرانی ریسک بودند، کمترین آسیبپذیری درزمینهی نیروی انسانی، معیشت و سرمایه انسانی گزارششده بود.
تفسیر این یافته مستلزم درک ساختار تاریخی-اکولوژیک نظام کشاورزی ایران است. برخلاف الگوهای کشاورزی صنعتی تکمحصولی که بر واردات نهادههای خارجی و یکنواختی ژنتیکی استوار هستند، کشاورزی ایران بر پایه تنوع بیولوژیک غنی، دانش بومی مکان گزینی و الگوهای مدیریت تطبیقی منابع آب و خاک شکلگرفته است. این نظامهای میراثی که طی هزاران سال تکاملیافتهاند، بر سه اصل تنوعبخشی تولید، انعطافپذیری اکولوژیک و تابآوری اجتماعی استوار بوده (سلطانی و کیانی راد، 1402) و در مواجهه با شوکهای خارجی ازجمله اختلال در زنجیرههای تأمین بینالمللی، تخریب زیرساختهای صنعتی و تحریمهای اقتصادی عملکرد حیاتی از خود نشان دادهاند. بااینحال، نباید این تابآوری ذاتی را بهمثابه تضمین بلاعوض امنیت غذایی تلقی کرد، بلکه باید آن را زنگ خطری برای بازاندیشی راهبردی در سیاستگذاری بخش کشاورزی و الگوهای تخصیص منابع قلمداد نمود؛ بازاندیشی که حفظ، احیا و توسعه پایدار این نظامهای میراثی را در کانون توجه قرار دهد. در غیر این صورت، فرسایش تدریجی سرمایههای بومی میتواند تابآوری اکولوژیک و امنیت غذایی بلندمدت کشور را با مخاطرهای جدی مواجه سازد.
اولین پیشنیاز برای حفظ نظامهای میراثی کشاورزی، کسب شناخت از دیدگاههای نظری و عملی در مورد آن میباشد؛ بنابراین توضیحات بیشتر در مورد مفهوم نظامهای میراثی کشاورزی و توجه به آن در جهان و ایران در بخش بعد آمده است.
مفهوم نظام میراثی کشاورزی
«نظامهای میراثی کشاورزی»1 ، بهترین و برجستهترین نمونههای کشاورزی خانوادگی، سنتی و خردهپا هستند که از آزمون زمان سربلند بیرون آمده و الگویی برای پایداری در امنیت غذایی، اشتغال، سلامتی و محیطزیست محسوب میشوند (FAO, 2005). توجه به نظامهای میراثی کشاورزی در جهان، اولین بار توسط سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد انجام شد. یک متخصص ایرانی به نام دکتر پرویز کوهافکن بهاتفاق تیم کارشناسی پیشنهاد ابتکار «جیاس» یا نظامهای میراث کشاورزی مهم جهانی2 را به سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد ارائه دادند. سال 2002 در جریان اجلاس جهانی توسعه پایدار در ژوهانسبورگ آفریقای جنوبی، جیاس از سوی فائو بهعنوان یک ابتکار مشارکتی جهانی برای حفاظت و مدیریت تطبیقی ارائه شد (FAO, 2018). برنامه جیاس بر اهمیت ارتقای درک عمومی و دانش بینالمللی درزمینه اهمیت کشاورزان خردهپا، مردم بومی، اجتماعات سنتی و کشاورزی خانوادگی تأکید دارد (Koohafkan and Altieri, 2011).
نظامهای میراثی کشاورزی، پدیدههای منحصربهفردی هستند که توانایی بشر برای تطبیق و سازگاری با محیط فیزیکی در حال تغییر را نشان میدهند. در این نظامها، تعهد مردم در قبال احترام به شرایط طبیعی و حفظ آن قابلمشاهده است. ویژگی منحصربهفرد دیگر آنها، ارزشهای اخلاقی، مذهبی و زیباییشناسی، احترام به حقوق مردم بومی و محلی، ارتباط آنها با تنوع زیستی و غنای تنوع طبیعی و فرهنگی و ذخیره غنی از دانش و تجربه است. همه این ویژگیها، منجر به تابآوری بشر در طول دورهها شده است (سلطانی و کیانی راد، 1402).
بر اساس شکل شماره (1) بهطورکلی پنج معیار برای ثبت هر نظام در نظر گرفته میشود که عبارتند از معیشت و امنیت غذایی، تنوع زیستی، نظام دانش و فنون سنتی، سازمانهای اجتماعی و ارزشهای فرهنگی و درنهایت، چشمانداز بصری بارز (Yiu et al. 2022).
شکل شماره (1): معیارهای جیاس
هدف نهایی فرایند شناسایی و ثبت نظامهای میراثی کشاورزی، حفاظت پویا 3 از آنها میباشد. صیانت پویا در مقابل حفاظت ایستا، به معنای ایجاد سازوکارهایی برای تطبیقپذیری، نوآوری و ارتقای مستمر این نظامها در مواجهه با چالشهای نوظهور است (FAO, 2008). طراحی چنین چارچوبی نیازمند شناخت دقیق از ویژگیهای بومی هر نظام، تحلیل نقاط قوت و ضعف و بهرهگیری از تجارب
موفق جهانی درزمینهی حفاظت از میراث کشاورزی است.
نظاهای میراثی کشاورزی در جهان
پس از طرح پیشنهاد اولیه جیاس در سال 2002 و انجام فعالیتهای مختلف در سطح جهان، با همکاری نهادهای بینالمللی، در سال 2016، جیاس رسماً تبدیل به یک «برنامه» در سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد شد (Yiu et al. 2022). اکنونکه بیش از 20 سال از فعالیتهای جیاس در جهان میگذرد، مشخصشده است که جیاس راهحلهایی را برای مشکلات بسیار مهم جهانی ارائه داده است (Li et al. 2025) و بسیاری از کشورها را ترغیب کرده تا نظامهای میراث کشاورزی خود را در سطح جهانی ثبت کنند، بهطوریکه تاکنون 104 نظام در 29 کشور بهعنوان جیاس ثبت شده است، نمودار شماره (2).
نمودار شماره (2): فراوانی سایتهای جیاس در کشورهای مختلف دنیا
بهعلاوه، کشورها بهسرعت نظام ملی خود برای ثبت نظامهای میراثی در داخل کشورها ایجاد کردند؛ بهطور مثال، کشور ژاپن در سال 2016 با راهاندازی (J-NIAHS )4 اقدام به ایجاد نظامی کرد که در آن دقیقاً با معیارهای فائو، نظامهای میراثی کشاورزی داخلی ثبت میشود. تاکنون 15 نظام میراثی با این شرایط در داخل ژاپن ثبتشده است (Nath et al, 2025). کشور چین در سال ۲۰۱۲، پروژه جیاس را راهاندازی کرد. در سال ۲۰۱۳، وزارت کشاورزی ۱۹ سایت را در فهرست نظامهای میراثی ثبت کرد. تا سال ۲۰۱۶، یک فهرست اولیه از نظامهای ملی ایجاد شد و سیستم تکمیل گردید. ازآنپس پژوهش درباره نظام جیاس بر شناسایی میراث، حفظ منظر، تعادل اکولوژیکی و ارزیابی منابع متمرکز بوده است. برای اطمینان از حفاظت مؤثر و تداوم عملکردهای اکولوژیکی و فرهنگی، بعدها رویکردی چند ذینفعی پیشنهاد شد که شامل دولت، دانشمندان، سازمانهای اجتماعی، جوامع محلی، مشاغل و کشاورزان میشد. در چنین سیستم جامعی با مشارکت همه ذینفعان و نهادها، در حال حاضر نظامهای ملی میراث کشاورزی چین به 196 مورد رسیده است (Ju et al, 2025). بهطور مشابه در کشور کره نظام کیاس5 و کیفهس 6 ایجاد شده است. این نظامها، علاوه بر اینکه به ثبت نظامهای میراثی کشاورزی مهم ملی قبل از تبدیل آنها به نظامهای جهانی میپردازند، از اجرای برنامه اقدام نیز حمایت میکنند (Fuller et al. 2015; Jiao et al. 2016; Kajihara et al. 2018).
نظامهای میراثی کشاورزی در ایران
در کشور ایران، وزارت جهاد کشاورزی مسئولیت نظامهای میراثی کشاورزی را به عهده دارد. «موسسه پژوهشهای برنامهریزی، اقتصاد کشاورزی و توسعه روستایی» بهعنوان نقطه تماس فائو در ایران درزمینهی نظامهای میراثی کشاورزی مهم جهانی، فعالیتهای خود درزمینهی جیاس را با دستور وزیر کشاورزی وقت در سال 1392 آغاز کرد. با اجرای پروژههای پژوهشی متعدد، تنظیم تفاهمنامههای همکاری با نهادهای متصدی و سازمان جهاد کشاورزی استانها، گزارشهای مختلف در این زمینه تهیهشده است. حاصل کار این اقدام ملی این بوده است که از بین نظامهای پیشنهادی، اثبات معیارهای پنجگانه و ارائه شواهد و پیشنهاد به فائو، بر اساس شکل شماره (2) تعداد شش نظام میراثی کشاورزی مهم جهانی در ایران ثبتشده است که شامل:
1. نظام کشاورزی مبتنی بر قنات در کاشان (214)،
2. نظام تولید انگور و فرآوردههای آن در دره جوزان ملایر (2018)،
3. نظام تولید زعفران مبتنی بر قنات در گناباد (2018)،
4. باغات سنتی باستانی قزوین (2023)،
5. نظام سنتی کشت گردو تویسرکان (2023)،
6. نظام میراثی باغات انجیر استهبان (2023) میباشد (سلطانی، 1404).
ازآنجاکه ایران یک کشور مهم و باسابقه تاریخی، فرهنگی و دانشی قوی در بخش کشاورزی است و اکنون ازلحاظ تعداد نظامهای ثبتشده جیاس، بهصورت مشترک با کشور اسپانیا دارای رتبه چهارم جهانی است.
کارکرد نظامهای میراث کشاورزی در بحران
اهمیت نظامهای کشاورزی سنتی ازآنجا ناشی میشود که این نظامها موجب پایدارسازی معیشت، حفظ و نگهداری جوامع روستایی، ذخیره دانش و حفظ چشماندازها و تنوع زیستی هستند. اهمیت شناسایی و حفاظت از نظامهای میراثی کشاورزی در زمانی که با تغییر اقلیم و محدودیت منابع طبیعی، امنیت غذایی دچار چالش میشود، بیشتر است (Koohafkan and Altieri, 2011) ازجمله مزایای نظامهای میراثی در زمان بحران میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
• حفظ امنیت غذایی؛ یکی از معیارهای مهم جیاس، حفظ امنیت غذایی و معیشت جامعه است. برای تضمین امنیت غذایی، سایر معیارها مانند حفاظت از تنوع زیستی (Park & Oh, 2017)، مقابله با تغییرات اقلیم (Qiu et al, 2016)، حفاظت از تنوع فرهنگی و سایر دغدغههایی که بشر با آن مواجه است، اهمیت زیادی دارد. اقتصاد این نظامها، اقتصاد چرخشی است. در نظامهای با اقتصاد چرخشی7، بهینهسازی کارایی منابع و استفاده طولانیتر، بازیافت، بیشینهسازی ارزش اقتصادی نهادهها و درعینحال کاهش تأثیرات منفی زیستمحیطی، مدنظر قرار میگیرد (ملایری، 1404).
• حفظ تنوع زیستی؛ جیاس بهعنوان سیستم «زنده» نشان داده میشود که بسیاری از عناصر «زنده» مانند حیوانات و گیاهان را در برمیگیرد و با پیشرفت جامعه با حمایت دانش و فناوری سنتی و مشارکت مستمر کشاورزان، تکامل مییابد.
• جلب مشارکت جامعه؛ جامعه باید مسئول تصمیمگیریها و اقدامات دستهجمعی ضروری بهمنظور تضمین تداوم تلاشهای صورت گرفته برای حفظ میراث کشاورزی باشد. علاوه بر این جامعه باید آگاه باشد كه منابع طبیعی شکنندهاند و تمامشدنی هستند و باید به آن با مفهوم مدیریت تأمین پایداری نظیر یك پدر خوب برای منابع داخل قلمرو توجه كند (جوافشان، 1393). مشارکت مؤثر جامعه فرایندی است که برای ارتقای مدیریت پایدار میراث در درازمدت حیاتی است (Kajihara et al. 2018).
• حفظ میراث فرهنگی گذشتگان؛ یکی از معیارهای پنجگانه جیاس، ارزشهای فرهنگی میباشد. روشهای سنتی کشاورزی که تنوع زیستی و کشاورزی را حفظ میکند بخشی از فرهنگ بومی جامعه است. (Caiji & Xue, 2016) حفظ ارزشهای فرهنگی بومی جامعه در شرایطی که تاختوتاز فرهنگهای بیگانه کشورهای مدرن بر کشورهای درحالتوسعه مردم را به مصرف بیشتر و تجملگرایی سوق میدهد، اهمیت زیادی در دستیابی به توسعه دارد.
• افزایش سطح سازگاری و پایداری؛ نظامهای جیاس، چندبعدی هستند و از زیرسیستمهای اکولوژیکی و اجتماعی تشکیلشدهاند که به طرق مختلف به یکدیگر وابسته هستند و تا حدی بر یکدیگر تأثیر میگذارند
(Fuller et al, 2015) آنها بهعنوان سیستمهای زندهای توصیف میشوند که پویا و سازگار هستند و ارزشهای راهبردی چند کارکردی و پایداری را نشان میدهند(Jiao et al, 2016) .
• کاهش مهاجرت؛ در دهههای اخیر مناطق روستایی در سراسر جهان متحمل کاهش شدید جمعیت، افزایش روند پیری و مهاجرت به شهرها شدهاند. این امر در برخی مناطق منجر به متروک شدن روستاهای متعدد و ازدیاد روستاهای بدون فعالیتهای اقتصادی شده است که پیامدهای جدی اجتماعی، اقتصادی و زیستمحیطی را نیز در پی داشته است (شاهمرادی، 1401). ثبت سایتهای جیاس، رونق گردشگری و افزایش درآمد منجر به این میشوند که مهاجرت کاهشیافته و حتی در برخی مناطق مهاجرت معکوس به سایتهای جیاس اتفاق بیفتد.
• جذب جمعیت آسیبدیده از جنگ و توسعه گردشگری؛ گردشگری روستایی و کشاورزی در سایتهای جیاس، از یکسو به رشد اقتصادی و تنوع فعالیتهای روستایی منجر شده و از سوی دیگر با جذب مازاد نیروی انسانی، به ایجاد اشتغال و درآمدزایی برای ساکنان روستاها کمک میکند و بدین ترتیب فرصتی برای توسعه همهجانبه قلمداد میشود (سلطانی و همکاران، 1401). هرچند مطلوبیت روستاها بهعنوان محل سکونت نسبت به شهرها بهمرورزمان بیشتر شده است، در زمان بحران، گردشگری فصلی و مهاجرت موقت به مناطق امنتر مانند روستاها بیشازپیش دیده میشود.
• بازاریابی بهتر محصولات کشاورزی؛ جدیدترین تحقیقات نشان دادهاند که ثبت نظامهای جیاس منجر به دیده شدن بیشتر سایتها و افزایش پایداری اقتصادی از طریق برچسبزنی، برند سازی و بازاریابی بهتر محصولات میشود (Camporese et al, 2026).
نتیجهگیری و پیشنهادها
جنگ تحمیلی اخیر نشان داد که نظامهای کشاورزی سنتی خانوادگی با توجه به ویژگیهای ذاتی نهفته در خود مانند دانش بومی، خودکفایی، اقتصاد چرخشی، مکان گزینی صحیح و تنوع زیستی، برگ برنده ایران در تأمین غذای مردم در زمان بحران هستند. این جنگ نشان داد سرمایهگذاری تاریخی در نظامهای میراثی کشاورزی، بهمثابه یک بیمه اجتماعی-بومشناختی عمل کرده که از شدت آسیبپذیری بخش کشاورزی در برابر بحرانهای نظامی و اقتصادی کاسته است. کشور ایران، برخلاف بسیاری از کشورها وابسته به نظامهای کشاورزی صنعتی تکمحصولی نبوده، از تنوع ژنتیکی غنی، دانش بومی مکان گزین و الگوهای مدیریت منابع آب و خاکی برخوردار است که در طول هزاران سال در قالب نظامهای میراثی کشاورزی شکلگرفتهاند. این نظامها که بر پایه تنوعبخشی، انعطافپذیری اکولوژیک و تابآوری اجتماعی استوارند، در مواجهه با شوکهای خارجی ازجمله اختلال در زنجیرههای تأمین وارداتی، تخریب زیرساختهای صنعتی و تحریمهای اقتصادی، نقش حیاتی ایفا کردهاند. بااینحال، این تابآوری ذاتی نباید به توهم امنیت کامل منجر شود؛ بلکه باید بهمثابه زنگ خطری برای بازاندیشی راهبردی در سیاستگذاری و تخصیص منابع در جهت حفظ، احیا و توسعه پایدار این نظامها موردتوجه قرار گیرد. در غیر این صورت، فرسایش تدریجی سرمایههای بومی ناشی از سیاستهای توسعه صنعتی یکسونگر، مهاجرت روستاییان و تغییر الگوهای مصرف، میتواند تابآوری اکولوژیک و امنیت غذایی بلندمدت کشور را با مخاطره جدی مواجه سازد.
به همین دلیل، نظامهای میراثی کشاورزی مهم جهانی، باوجود ظرفیتهای بالای اقتصادی، زیستمحیطی و فرهنگی، در معرض تهدیدات جدی ازجمله تغییرات اقلیمی و خشکسالیهای مکرر، مهاجرت روستاییان و کاهش جمعیت فعال در مناطق کشاورزی، فرسایش دانش بومی و گسست نسلی در انتقال تجربیات، فشارهای اقتصادی و رقابت با کشاورزی صنعتی و نبود سیاستهای حمایتی و برنامهریزی جامع برای حفاظت و بهرهبرداری پایدار قرار دارند، حفاظت پویا از این نظامها در اولویت بسیاری از کشورها قرارگرفته است. نظر به تاریخچه طولانی پرافتخار کشور ایران، نظامهای میراثی کشاورزی مهم در آن، بهمثابه گنجینهای از دانش بومی، تنوع زیستی، ارزشهای فرهنگی و چشماندازهای طبیعی، ظرفیت بینظیری برای توسعه پایدار دارند. در شرایطی که کشاورزی صنعتی با چالشهای زیستمحیطی، اجتماعی و اقتصادی مواجه است، بازشناسی و تقویت این نظامها میتواند بهعنوان راهکاری برای ارتقای تابآوری عمل کند. برای بهرهگیری مؤثر از این ظرفیت، مجموعهای از اقدامات سیاستی ضروری است:
• برنامهریزی دقیق برای حمایت قانونی از کشاورزان و نهادهای سنتی فعال در نظامهای میراثی از طریق تخصیص شفاف و عادلانه مشوقهای اقتصادی، بیمههای تخصصی و تسهیلات هدفمند و متناسب با شرایط این کشاورزان،
• پیگیری ایجاد پشتوانه قانونی برای حفاظت از میراث کشاورزی ایران،
• مستندسازی و ثبت ملی نظامهای واجد شرایط، با همکاری نهادهای داخلی قبل از ثبت بینالمللی آنها،
• ترویج آموزش و آگاهی عمومی درباره ارزشهای این نظامها، از طریق برنامههای آموزشی، رسانهای و روایتگری محلی،
• توجه به ارزشهای جیاس در سیاستهای توسعه روستایی بویژه در چارچوب برنامههای اقتصاد مقاومتی، اقتصاد چرخشی، گردشگری پایدار و تابآوری اقلیمی،
• تقویت همکاری بین بخشی میان وزارت جهاد کشاورزی، وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی؛ نهادهای محیطزیستی، دانشگاهها و جوامع محلی.
درنهایت، لازم به توضیح است که نظامهای میراثی کشاورزی مهم جهانی، متعلق به نسلهای آینده هستند. توسعه این نظامها نهتنها به حفظ هویت فرهنگی و زیستمحیطی ایران کمک میکند، بلکه میتواند الگویی الهامبخش برای کشاورزی پایدار در سطح منطقهای و جهانی باشد. اکنون زمان آن رسیده است که این میراث زنده، با نگاهی آیندهنگرانه، در مرکز توجه سیاستگذاران و برنامهریزان درزمینهی کشاورزی و توسعه قرار گیرد. ///
1- Agricultural Heritage Systems
2-Globally Important Agricultural Heritage Systems
3-Dynamic conservation
4-Japan Nationally Important Agricultural Heritage system (J-NIAHS)
5- Korea Important Agricultural Heritage System (KIAHS)
6-Korea Important Fisheries Heritage System (KIFHS)
7- Circular Economy
منابع
