عضو هیئت علمی گروه اقتصاد دانشگاه شهید باهنر کرمان
/// بررسی چشمانداز خرما در استان کرمان، ایران و جهان
محصول خرما پنجمین محصول باغی کشور میباشد. کل تولید محصولات باغی 25/6 میلیون تن در سال 1402 و سهم خرما 6/76 درصد میباشد که در سال 1402 استان کرمان با 13/39 درصد باغات کشور در سطح بارور رتبه اول کشور را داشته است. استان فارس و خراسان رضوی رتبه دوم و سوم کشور را در تولید محصولات باغی دارند. از 1/7 میلیون تن تولید خرمای ایران؛ استان فارس 21/3 درصد، خوزستان 18/28 درصد، سیستان و بلوچستان 16/7 درصد، کرمان 14/17 درصد و بوشهر 10/72 درصد رتبه اول تا پنجم کشور را از لحاظ تولید خرما دارند. این پنج استان 81/17 درصد کل محصول خرمای ایران را تولید میکنند. ارزش اقتصادی محصول خرما در استان به احتساب هر تن 1000 دلار حدود 250 میلیون دلار برآورد میشود که قابل توجه است.
چشمانداز تولید خرما
بنا بر آمار منتشر شده فائو FA*، میزان تولید خرما در جهان طی سال های گذشته دارای روند افزایشی بوده است؛ بهگونهای که این رقم در سال 2025 به رقمی حدود 10 میلیون تن رسیده است. سهم کشور ایران از این میزان تولید حدود 40 درصد است، نمودار شماره (1).
نمودار شماره (1): چشمانداز و روند تولید خرما در جهان (مأخذ: فائو، 2025)
بنا بر گزارش فائو در سال 2020، کشورهای مصر، عربستان سعودی و ایران سه کشور برتر تولیدکننده خرما در جهان بودند، جدول شماره (1).
جدول شماره (1): کشورهای مهم تولیدکننده خرما 2020 (مأخذ: فائو، 2020)
چشمانداز بازار خرما
1-بررسی تجارت جهانی خرما
الف) وضعیت صادرات و واردات خرما در جهان
آمار مرکز تجارت بینالملل (ITC) نشان میدهد که ارزش صادرات خرما در جهان، طی سالهای اخیر تقریباً روند صعودی داشته است؛ بهطوریکه ارزش صادرات این محصول از رقم 1/45 میلیارد دلار در سال 2016 به عدد 2/17 میلیارد دلار در سال 2020 رسیده است، نمودار شماره (2). از طرفی بررسی این آمار در نمودار شماره (3) نشان میدهد که وزن کل خرماهای صادر شده در بین سالهای 2016 تا 2020 تقریباً رقمی ثابت است. این واقعیت میتواند بیانکننده دو نکته باشد؛ از طرفی بیانگر تلاش کشورها برای ایجاد ارزشافزوده بیشتر در محصولات صادراتی است و از سوی دیگر تأکیدی بر این نکته است که نیاز بازار جهانی خرما تقریباً رقم ثابتی حدود 1/5 تا 1/7 میلیون تن است.
نمودار شماره (2): روند جهانی صادرات خرما برحسب ارزش صادرات (مأخذ: مرکز تجارت بینالملل، 2020)
نمودار شماره (3): روند جهانی صادرات خرما ازنظر وزن (مأخذ: مرکز تجارت بینالملل، 2020)
نمودار شماره (4) کشورهای برتر و مهم صادرکننده خرما را برحسب ارزش صادرات در سال 2020 نشان میدهد. طبق اطلاعات این نمودار رتبه نخست برترین صادرکننده خرما به کشور تونس اختصاص دارد و بعد از آن کشورهای ایران، رژیم اشغالگر (اسرائیل)، عربستان و امارات به ترتیب در رتبههای دوم تا پنجم قرار دارند. ارزش صادراتی خرمای ایران در سالهای گذشته همواره در جایگاه اول تا سوم جهان قرار داشته است. نکته قابل توجه در این ردهبندی، رشد و ارتقاء جایگاه کشورهایی همانند امارات، عربستان سعودی، رژیم اشغالگر و حتی تونس است. البته نکته مهمی که نباید ازنظر دور داشت این است که در سال 2020، خرمای صادراتی ایران ازنظر وزنی در رتبه دوم بعد از عربستان قرار داشت، نمودار شماره (5).
نمودار شماره (4): کشورهای برتر صادرکننده خرما در سال 2020 ازنظر ارزش صادرات (مأخذ: مرکز تجارت بینالملل 2020)
نمودار شماره (5): پنج کشور برتر صادرکننده خرما ازنظر وزنی در سال 2020 (مأخذ: مرکز تجارت بینالملل، 2020)
2- قیمت
مقایسه متوسط قیمت هر تن خرمای صادراتی ایران با متوسط قیمت جهانی و کشورهای عمده صادرکننده در نمودار شماره(6) نشان میدهد که قیمت هر تن خرمای صادراتی به ترتیب در هلند، آمریکا، رژیم اشغالگر اسرائیل، فرانسه و تونس بیشتر از بقیه کشورها است. در این رتبهبندی، ارزش خرمای صادراتی چهار کشور امارات، ایران، پاکستان و عراق نیز کمتر از یک دلار در هر کیلو است.
3-تحلیل روندها و چشمانداز
در رویکرد صادراتی، تفاوتهای قابل توجهی در نوع محصول و بازار هدف میان این کشورها دیده میشود. در جدول شماره (2)، خلاصهای از مشخصات و ویژگیهای مهم کشورهای برتر صادرکننده خرما ارائه شده است.
جدول شماره (2): مشخصات و ویژگیهای مهم کشورهای برتر صادرکننده خرما
مصر و ایران با وجود رقابت نزدیک، رویکرد متفاوتی دارند؛ مصر بر تولید انبوه با قیمت پایین تمرکز کرده، درحالیکه ایران در بازار خرمای باکیفیت و تنوع بالا فعال است. عربستان و تونس دو قطب برندینگ و کیفیت بالا محسوب میشوند و موفق شدهاند با تمرکز بر بازارهای لوکس غربی، قیمت بالاتری برای محصول خود دریافت کنند. امارات با استفاده از زیرساختهای صادرات مجدد، بدون تولید گسترده، جایگاه خود را بهعنوان واسطه تجاری تثبیت کرده است. کشورهایی مانند سودان، عراق و پاکستان در حال طی مسیر رشد صادراتی هستند، اما هنوز نیاز به بهبود زیرساخت، بستهبندی و بازاریابی دارند. در مجموع، آینده بازار خرما وابسته به توان کشورها در ارزشافزوده، استانداردسازی، توسعه برند و بهرهگیری از توافقنامههای تجاری بینالمللی خواهد بود.
شایان توجه است که امارات کشوری است که در زمینه صادرات مجدد خرما نیز بسیار فعال است؛ به عبارت بهتر کشورهایی همانند عراق و تا حدود خیلی کمی ایران، خرماهای خود را به این کشور صادر کرده و ازآنجا مجدداً به سایر مقاصد و بازارهای هدف، بارگیری و ارسال میشود، همین مسئله ممکن است دلیلی برای پایین بودن قیمت خرماهای صادراتی آن کشور باشد، چرا که امارات قدمهای بسیار ارزشمند و قابل توجهی در زمینه بستهبندی و ایجاد ارزشافزوده روی خرماهای بومی خود برداشته است.
آمار مرکز تجارت بینالملل نشان میدهد که «صادرات مجدد» کشور امارات در سال 2019 رقمی معادل 34 میلیون دلار بود که عمدتاً به کشورهایی نظیر هندوستان، بنگلادش، کانادا، مراکش، سنگال و غیره ارسال شد. عمدهترین صادرکنندگان خرما به امارات در سال 2020، به ترتیب عربستان سعودی با سهم 57/6 درصد، پاکستان با سهم 43/4 درصد و اردن با سهم چهار درصد میباشند. این در حالی است که در سال 2019، عراق و عربستان به همراه پاکستان و ایران اصلی ترین صادرکنندگان خرما به امارات بودند. سهم ایران در آن زمان کمتر از دو درصد بود.
ازنظر واردات خرما، بنا بر آمار منتشره مرکز تجارت بینالملل (ITC)، در سال 2020، 185 کشور جهان واردکننده خرما بودند که هند، امارات، مراکش، نیجر و اندونزی به ترتیب پنج کشور اصلی ترین واردکنندگان خرما به شمار می آمدند، نمودار شماره (7).
نمودار شماره (7): کشورهای عمده واردکننده خرما-2020 (مأخذ: مرکز تجارت بینالملل، 2020)
ب) وضعیت صادرات خرما در ایران
در این بخش، برای بررسی بازار صادراتی خرمای ایران از آمار ارائه شده گمرک ایران استفاده شده است. بر اساس نمودار شماره (8) بررسی این آمار نشان میدهد که صادرات خرمای ایران از سال 1395 تا 1399 ازنظر وزنی از یک روند صعودی برخوردار بوده و طی سالهای مذکور 128/9 هزار تن افزایش داشته است.
نمودار شماره (8): روند صادرات خرمای ایران ازنظر وزنی (مأخذ: گمرک جمهوری اسلامی ایران، 1399)
متوسط ارزش انواع خرماهای صادراتی ایران در سال 1399 در نمودار شماره (9) نشان داده شده است. همانطور که مشخص است متوسط ارزش انواع خرماهای ایرانی کمتر از یک دلار به ازای هر کیلوگرم است. باارزش ترین خرمای صادر شده ایران خرمای پیارم است که ارزش هر کیلوگرم آن بالغ بر سه دلار است. خرماهای مضافتی، ربی، خاصویی و کبکاب در رتبههای بعدی قرار دارند. کمترین ارزش خرماهای صادراتی ایران به دو خرمای استعمران و شاهانی اختصاص دارد، نمودار شماره (9).
نمودار شماره (9): ارزش هر کیلوگرم خرمای صادراتی ایران (مأخذ: گمرک جمهوری اسلامی ایران، 1399)
2- بررسی مصرف خرما در ایران
اطلاعات حاصل از «طرح هزینه و درآمد خانوار» مرکز آمار ایران در خصوص مقدار مصرف خرما، نشان میدهد که مصرف انواع خرماها (خشک و تازه) از سال 1395 تا سال 1398 از یک روند نزولی برخوردار بوده است بهطوریکه در مقایسه با سال 1395 این رقم در سال 1398 به نزدیک نصف رسیده است. اطلاعات «طرح شاخص قیمت کالاها و خدمات مصرفی» نشان میدهد قیمت خرما طی سال های مورد بررسی دارای سیر صعودی بوده است. افزایش قیمت این محصول بر مصرف خانوار تأثیر منفی گذاشته است بهطوریکه در سال 1398 مقدار مصرف سالیانه خرما در بین خانوارهای ایرانی کاهش پیداکرده است. از طرفی صادرات این محصول نیز ممکن است در افزایش قیمت و کاهش مصرف تأثیرگذار بوده باشد.
یکی از مهمترین حلقههای زنجیره ارزش خرما، فروش محصول در بازارهای بینالمللی یا صادراتی است. همانطور که آمار نشان میدهد، ارزش خرمای صادراتی ایران، در مقایسه با رقبای منطقهای، عملکرد قابل قبولی از خود برجای نگذاشته است؛ به طوری که بر اساس آمار مرکز تجارت بینالملل، قیمت هر کیلوگرم خرمای ایران در بین 10 کشور برتر صادرکننده خرما، با رقمی برابر 0/88 دلار، تنها از دو کشور پاکستان و عراق بالاتر بوده و با کشورهای برتر صادرکننده همانند آمریکا، هلند، تونس و فرانسه، اختلاف معناداری دارد، نمودار شماره (6)؛ بهعنوان مثال در بازار ترکیه، بررسیها نشان میدهد که قیمت هر کیلوگرم انواع خرماهای ایرانی در ترکیه بسیار کمتر از رقیب سنتی خود یعنی عربستان است. قیمت بهترین ارقام خرمای صادراتی ایران به ترکیه کمتر از نصف قیمت خرماهای صادراتی عربستان است. این وضعیت بهگونهای است که خرمای ایران در ترکیه بهعنوان یک خرمای ارزان شناخته میشود، این در حالی است که ویژگیهای خرمای دو کشور تفاوت چندانی با یکدیگر ندارند.
نمودار شماره (6): متوسط قیمت هر تن خرمای صادراتی در کشورهای صادرکننده در 2020(مأخذ: مرکز تجارت بینالملل 2020)
چالشهای تولید و بازار خرمای استان کرمان:
