شناخت پتانسیل تولید محصولات کشاورزی به‌صرفه در استان کرمان

/// مقدمه

استان کرمان به‌عنوان یکی از مهم‌ترین و پهناورترین استان‌های کشاورزی ایران، دارای پتانسیل قابل‌توجهی برای تولید محصولات باغی و زراعی با ارزش‌افزوده بالاست. پسته، زعفران، خرما، محصولات گلخانه‌ای و گیاهان دارویی مهم‌ترین گزینه‌هایی هستند که ازنظر اقتصادی توجیه‌پذیر به نظر می‌رسند.

بر اساس آخرین آمارنامه منتشرشده توسط وزارت جهاد کشاورزی در سال 1403، میزان تولید محصولات باغی، قارچ و گلخانه‌ای در کشور، 96/26 میلیون تن بوده که استان کرمان با تولید 688 هزار تن و سهم 55/2 درصدی از تولیدات کشور در جایگاه پانزدهم قرار دارد و اگر جنوب کرمان را نیز در این تحلیل در نظر بگیریم، این منطقه از استان کرمان با تولید 1067 هزار تن محصولات باغی و سهم 96/3 درصدی از تولیدات باغی کشور در جایگاه ششم کشور قرار دارد. همچنین سطح زیرکشت محصولات باغی، قارچ و گلخانه‌ای در کشور اعم از غیر بارور و بارور در سال مذکور 17/3 میلیون هکتار بوده است که استان کرمان با 22/13 درصد سطح بارور محصولات باغی، بیشترین سطح بارور را در مقایسه با استان‌های دیگر به خود اختصاص داده است.

رتبه و جایگاه استان کرمان در تولید برخی از مهم‌ترین محصولات باغی و زراعی کشور

در بین محصولات باغی کشور، بیشترین سطح بارور با سهم 85/21 درصد، اختصاص به محصول پسته دارد. جمع سطح زیرکشت پسته در کشور 645 هزار هکتار و میزان تولید آن، 5/484 هزار تن است که استان کرمان با سطح زیرکشت 3/278 هزار هکتار (سهم 43 درصدی) و با تولید 5/144 هزار تن (سهم 30 درصدی) رتبه اول را در بین استان‌های کشور به خود اختصاص داده است.

رتبه پنجم سهم تولید در بین محصولات باغی با 31/7 درصد متعلق به محصول خرماست. سطح زیرکشت خرما در کشور حدود 286 هزار هکتار و میزان تولید آن 97/1 میلیون تن است که استان کرمان با سطح زیرکشت 8/43 هزار هکتار بعد از سیستان و بلوچستان رتبه دوم (سهم 3/15 درصدی) و با تولید 6/267 هزار تن (سهم 58/13 درصدی) در جایگاه چهارم تولیدکنندگان خرمای کشور قرار دارد.

تولید پرتقال در کشور حدود 81/3 میلیون تن و سهم آن از کل میزان تولید محصولات باغی 13/14 درصد است که جنوب استان کرمان با سهم 61/7 درصدی در رتبه سوم تولیدکنندگان پرتقال کشور قرار دارد.

سطح زیرکشت خیار گلخانه‌ای در کشور 8619 هکتار و میزان تولید آن حدود 02/2 میلیون تن و سهم آن از کل میزان تولید محصولات باغی 47/7 درصد است که جنوب کرمان با سهم 23 درصد، در جایگاه دوم سطح زیرکشت و با تولید 01/19 درصد در رتبه دوم تولیدکنندگان خیار گلخانه‌ای کشور قرار دارد. جمع سطح زیرکشت محصولات گلخانه‌ای در کشور 6/15 هزار هکتار و میزان تولید این محصولات 3053 هزار تن است. سطح زیرکشت این محصولات در شمال استان 172 هکتار و میزان تولید آن 5/31 هزار تن و در جنوب کرمان 3005 هکتار با میزان تولید 6/478 هزار تن است.

همچنین استان کرمان در بعضی از محصولات باغی ازجمله گردو و بادام ازنظر سطح زیرکشت، حائز رتبه اول تا پنجم است.

بر طبق همین آمار، جمع سطح زیرکشت گیاهان دارویی در کشور 236 هزار هکتار و میزان تولید آن 5/210 هزار تن است که سطح زیرکشت گیاهان مزبور در استان کرمان 1454 هکتار و میزان تولید آن 2025 تن است.

سطح زیرکشت زعفران در کشور 120 هزار هکتار و میزان تولید آن 436 تن است که استان کرمان دارای سطح زیرکشت 1347 هکتار و تولید 88/5 تن است.

سطح زیرکشت گل محمدی در کشور 24 هزار هکتار و میزان تولید آن 6/51 هزار تن است که استان کرمان با سطح 5152 هکتار (سهم 4/21 درصدی) و با تولید 12 هزار تن (سهم 26/23 درصدی) رتبه دوم سطح و تولید کشور را به خود اختصاص داده است.

استان کرمان به دلیل وسعت و تنوع اقلیمی (نواحی سردسیر، نیمه‌خشک و گرم جنوب) قادر است مجموعه‌ای از محصولات زراعی و باغی را تولید کند؛ از باغات پسته در غرب و نواحی رفسنجان تا خرما در جنوب (بم و جیرفت) و کشت‌های گلخانه‌ای در نواحی مناسب. این استان دارای پتانسیل بالایی برای تولید محصولات کشاورزی باصرفه اقتصادی است- بویژه پسته، خرما، محصولات گلخانه‌ای، زعفران و گیاهان دارویی. نقش کرمان در اقتصاد کشاورزی کشور بویژه در بازار پسته و صادرات آن چشمگیر است و بخش قابل‌توجهی از صادرات پسته کشور از این استان نشأت می‌گیرد.

محصولات با پتانسیل اقتصادی بالا

1-پسته

کرمان قطب پسته ایران است و نقش کلیدی در صادرات این محصول دارد. ارزآوری قابل‌توجهی از پسته گزارش شده است، اما درآمد قابل‌توجه همراه با نیاز آبی متوسط رو به بالا و حساسیت به مدیریت صحیح آبیاری و کود دهی است. عملکرد پسته خشک از 500 تا 1200 کیلوگرم در هکتار (رقم و سن درخت تأثیر زیادی دارد). قیمت عمده‌فروشی محصول از 7 تا 9 دلار برای هر کیلوگرم (میانگین 8 دلار) و هزینه عملیاتی سالانه 1500 تا 3000 دلار در هکتار برآورد شده است. در جدول شماره (1) سود خالص محصول تخمین زده شده است.

جدول شماره (1): درآمد و هزینه‌های پسته در هکتار (هر دلار=69298 تومان)

2- زعفران

زعفران در مقایسه با درختان باغی نیاز به آب بسیار کمی دارد. مناسب نواحی خشک و مرتفع است. برای بذر یا پیاز سرمایه‌گذاری اولیه کمتری نیاز است و درآمد بسیار بالاتری به ازای هر کیلو نسبت به سایر میوه‌ها دارد. زعفران، مناسب کشت در تناوب با غلات زمستانه است. کرمان در سال‌های اخیر توسعه کشت زعفران در برخی شهرستان‌ها را تجربه کرده است. عملکرد زعفران در کرمان حدود 4 تا 7 کیلوگرم در هکتار زعفران خشک است و با مدیریت خوب به 10 کیلوگرم هم می‌رسد. قیمت هر کیلوگرم بین 1200 تا 1500 دلار بسته به کیفیت مشاهده شده است. مصرف آب آبیاری در حدود 4 تا 5 هزار مترمکعب در سال در هکتار است، جدول شماره (2).

جدول شماره (2): درآمد و هزینه‌های زعفران در هکتار (هر دلار=69298 تومان)

3-خرما

در نواحی گرم و کم ارتفاع جنوب و  شرق استان (جیرفت، بم)، خرما محصولی پایدار و با بازار داخلی و صادراتی است. عملکرد خرما از 6 تا 20 تن در هکتار برحسب رقم و مدیریت متفاوت است. قیمت عمده‌فروشی مضافتی از 5/1 تا 8/1 دلار برای هر کیلوگرم و پیارم 3 تا 4/3 دلار برای هر کیلوگرم متفاوت است. هزینه عملیاتی سالانه 1500 تا 5000 دلار در هکتار (آبیاری، کار، برداشت، بسته‌بندی و نیروی کار) برآورد شده است. در جدول شماره (3) سود خالص خرما تخمین زده شده است. خرما برای نواحی گرم جنوب کرمان (جیرفت) و بم بسیار مناسب است. البته نوع رقم (مضافتی، پیارم و غیره) تعیین‌کننده میزان سود در بازار است. بعضی ارقام صادراتی درآمد بسیار بالایی ایجاد می‌کنند، اما نیازهای فرآوری و سرمایه‌گذاری و زمان موردنیاز تا رسیدن درختان به مرحله باردهی را باید در نظر گرفت.

جدول شماره (3): درآمد و هزینه‌های خرما در هکتار (هر دلار=69298 تومان)

4- انار

انار محصولی نسبتاً مقاوم به خشکی است. بازار داخلی و صادراتی مناسبی دارد و فرآوری آن ارزش‌افزوده ایجاد می‌کند. متوسط تولید در ایران قابل‌توجه گزارش شده است. با توجه به قیمت بازار و قابلیت فرآوری، درآمد هکتاری مناسب و امکان صادرات محصولات فرآوری شده، مزیت اقتصادی دارد. عملکرد انار از 10 تا 25 تن در هکتار، قیمت عمده‌فروشی محصول از 76/0 تا 95/0 دلار برای هر کیلوگرم و هزینه عملیاتی سالانه شامل نیروی کار، آبیاری، کود و بسته‌بندی از 2000 تا 6000 دلار در هکتار برآورد شده است. در جدول شماره (4) سود خالص محصول تخمین زده شده است. انار عملکرد در واحد سطح بالایی دارد؛ بنابراین درآمد ناخالص قابل‌توجه می‌شود؛ اما قیمت نهایی بسته به کیفیت، گرید (صادراتی/داخلی)، زمان بازار و فرآوری (آب میوه، رب و خشک) تغییر می‌کند.

جدول شماره (4): درآمد و هزینه‌های انار در هکتار (هر دلار=69298 تومان)

5- محصولات گلخانه‌ای

محصولات گلخانه ای سود خالص بالاتری نسبت به محصولات باغی دارند؛ بویژه خیار و فلفل دلمه‌ای (تا 5/3 میلیارد در سال در هکتار)، اما سرمایه‌گذاری اولیه بسیار بالاتر است (هر هکتار گلخانه مدرن 10 تا 15 میلیارد تومان سرمایه اولیه نیاز دارد). مدیریت تخصصی، نیروی کار دائم و بازار مستمر لازم است. ریسک بازار (اشباع بازار داخلی و صادرات به روسیه و عراق و کشورهای خلیج‌فارس) وجود دارد. محصولات باغی سود کمتر، اما ثبات و ماندگاری بیشتری دارند و نیاز به سرمایه اولیه پایین‌تری است، جدول شماره (5).

جدول شماره (5): درآمد و هزینه‌های محصولات گلخانه‎ای در هکتار

نتیجه‌گیری

اگر رقم صادراتی و بازار مناسب باشد، خرما بالاترین پتانسیل سود را دارد؛ اما 6 تا 7 سال طول می‌کشد تا به باردهی اقتصادی برسد. زعفران در مقایسه با سطح زیرکشت خیلی سودده است (تا 658 میلیون تومان در هکتار)، نیاز آبی بسیار کمی دارد (3000 تا 4000 مترمکعب در سال) و برداشت سالانه و نقد شوندگی بالاتر نسبت به باغ‌های درختی دارد. انار بازده سریع‌تر از پسته و خرما دارد (3 تا 4 سال). سود بالقوه زیاد تا نزدیک به خرما در شرایط خوب دارد، اما قیمت هر کیلو پایین‌تر است. پسته محصول استراتژیک و برند کرمان است؛ اما 10 تا 12 سال تا باردهی اقتصادی طول می‌کشد. سود سالانه‌اش معمولاً از خرما، انار و زعفران کمتر است؛ ولی جایگاه ویژه‌ای در سطح جهانی دارد. اگر هدف کوتاه‌مدت و محدودیت آب مطرح باشد زعفران بهترین گزینه است؛ بنابراین اگر سرمایه اولیه و آب محدود باشند زعفران و انار بهترین انتخاب هستند. اگر افق بلندمدت و سرمایه اولیه بالا باشد خرما یا پسته بسته به منطقه می‌تواند سودهای خیلی بالاتر ایجاد کند. اگر سرمایه زیاد و تخصص مدیریتی و بازار صادراتی فراهم باشد خیار، فلفل و گوجه‌فرنگی در شرایط گلخانه مناسب هستند.

گیاهان زراعی

برای اقلیم کرمان گیاهان زراعی که ازنظر مصرف آب، بازار و ارزش اقتصادی نسبت به محصولاتی نظیر گندم و جو یا محصولات آب بر بهتر عمل می‌کنند عبارتند از:

1- کنجد: کنجد محصولی بسیار مقاوم به خشکی و گرما است. در مقایسه با ذرت یا برنج نیاز آبی پایینی دارد و سازگار با خاک‌های سبک کرمان است. دانه و روغن کنجد ارزش بالایی دارد. همچنین از بازار داخلی (روغن، ارده، حلوا، شیرینی) و صادراتی مناسب و با عملکرد 700 تا 1200 کیلوگرم در هکتار از درآمد بالایی در صورت روغن‌گیری یا فروش به کارخانه‌ها برخوردار است.

2- ماش و عدس: حبوباتی کم آب بر، مقاوم به شوری و خشکی و بهبوددهنده حاصلخیزی خاک هستند. این محصولات از کود نیتروژن کمتر و بازار مصرف پایدار داخلی برخوردارند. عملکرد ماش 2/1 تا 8/1 تن در هکتار و قیمت فروش مناسبی در بازار داخلی و صادراتی دارد.

3- ارزن و سورگوم (ذرت خوشه ای): از غلات مقاوم به خشکی و گرما و مناسب برای مناطق کم آب هستند. این محصولات به‌عنوان خوراک دام و طیور از بازار مناسبی برخوردار هستند. سورگوم در صنایع قند و نشاسته هم کاربرد دارد. عملکرد دانه سورگوم 3 تا 5 تن در هکتار و ارزن 5/1 تا 2 تن در هکتار است.

4- کلزا: در مناطق با زمستان ملایم کرمان (جیرفت، سیرجان) قابل‌کشت و از تناوب خوبی با محصولات گندم و جو برخوردار است. روغن کلزا ارزش غذایی و بازار داخلی مناسبی دارد و از حمایت دولتی (خرید تضمینی) نیز برخوردار است.

5- ذرت علوفه‌ای: در مناطق دارای محدودیت آب با آبیاری قطره‌ای قابل‌کشت است. نیاز دامی کشور به این محصول بالاست و از بازار فروش امن نیز برخوردار است. عملکرد این محصول در هکتار (40 تا 60 تن علوفه‌ تر در هکتار) بالاست و در صورت مدیریت بهینه آب می‌تواند درآمد ثابتی را نصیب کشاورز بنماید.

در جدول شماره (6) سه گیاه زراعی کنجد، ماش و سورگوم بر پایه تحقیقات انجام‌شده و تجربه‌های زراعی در مناطق خشک با قیمت‌های سال 1405-1404 تخمین زده شده‌اند و به‌طور میانگین سود خالص برای سه محصول کنجد، ماش و سورگوم به ترتیب 150، 105 و 75 میلیون تومان در هکتار محاسبه شده است. ///

جدول شماره (6): مقایسه اقتصادی سه گیاه زراعی مناسب در اقلیم کرمان (هکتار)