کرک و پشم استان کرمان؛ ثــروتی نـادیـده

/// سازمان ملل متحد، سال ۲۰۲۶ میلادی را به‌عنوان سال بین‌المللی مراتع و عشایر⁽¹⁾ نام‌گذاری کرده است؛ رویدادی جهانی که با هدف افزایش آگاهی عمومی و جلب توجه دولت‌ها و نهادهای بین‌المللی به نقش حیاتی مراتع و جوامع مرتع‌دار در توسعه پایدار تعیین شده است. بنا به اعلام سازمان خواروبار و کشاورزی ملل متحد (فائو)، دامداران در بیش از 75 درصد از کشورها حضور دارند و حداقل 25 درصد از زمین‌های جهان را مدیریت می‌کنند. دامداران با مراقبت از زمین و اکوسیستم‌های جهان، غذا را تولید و از طریق دانش بومی و سنتی که از نسلی به نسل دیگر منتقل شده است، از تنوع زیستی محافظت کرده‌اند.

با توجه به اینکه نژادهای بومی دام در ایجاد نظام‌های کشاورزی و غذایی تاب‌آور و مقابله با چالش‌های جهانی ازجمله تغییرات اقلیمی، کاهش تنوع زیستی و امنیت غذایی نقش حیاتی دارند، حفاظت از این منابع ژنتیکی نه‌تنها برای صیانت از تنوع زیستی ضروری است، بلکه برای تضمین تولید پایدار غذا و تقویت تاب‌آوری معیشت جوامع روستایی در آینده نیز اهمیت اساسی دارد.

هرچند نژادهای دام پرورشی در استان کرمان (گوسفند کرمانی و بویژه بز کرکی) در معرض خطر انقراض نیستند، اما عدم توجه به ظرفیت‌های این نژادها و تغییرات پیش آمده در شرایط پرورشی و دگرگونی‌های پدید آمده در نظام دامداری استان می‌تواند زنگ خطری در جهت فراموشی و انقراض منابع ژنی خالص این نژادها در آینده نه چندان دور باشد. بز کرکی استان کرمان به‌عنوان یک منبع ژنتیکی بی‌نظیر دامی و با ناموری بین‌المللی در تاریخ استان با تولید محصول منحصربه‌فرد کرک، نقش بی‌بدیلی ایفا نموده، با چالش‌های جدی مواجه است که بیش از پیش جای توجه دارد.

زمانی که سردبیر محترم فصلنامه سپهر اقتصاد پیشنهاد تهیه مطلبی با موضوع تولید کرک و پشم در استان کرمان را دادند، این موضوع را به فال نیک گرفته تا علی‌رغم محدودیت زمانی، با تهیه مطلبی ناقص در زمینه تولیدات دامی استان کرمان بویژه کرک و چالش پیش روی آن، شاید فرصتی در خصوص آشنایی بیشتر با این ظرفیت استان به عمل آمده و گشایشی در چاره‌اندیشی رفع چالش‌های مربوطه باشد.

 فلات ایران به‌عنوان یکی از کانون‌های تمدن بشری، از نخستین خاستگاه‌های اهلی شدن حیوانات و پرورش دام در جهان می‌باشد. بر اساس گزارش 2024 سازمان خواروبار و کشاورزی ملل متحد (فائو)، ایران با جمعیت 53820779 رأس ‌گوسفند در جایگاه چهارم دنیا قرار گرفته است. تاکنون 27 نژاد گوسفند در ایران شناسایی و معرفی گردیده است. از نظر تولید الیاف دامی گوسفندهای بومی ايران جزو گوسفندهای غیر اصلاح‌شده پشم قالی دنيا محسوب می‌شوند. پوشش پشمی این گوسفندها از ترکیب چهار لیف شامل پشم حقیقی، هتروتایپ، مو و کمپ تشکیل شده است که درصد اختلاط آن‌ها، بسته به نژاد گوسفند، متفاوت است. پشم گوسفندهای ايرانی دارای خصوصيات ويژه‌ای است كه مناسب‌ترین حالت را برای بافت قالی دارد كه در پشم استراليا و نيوزيلند وجود ندارد و علاوه بر مقاومت، در طی سال‌های متمادی حالت نمدی به خود نمی‌گيرد و ارتجاعی بودن خود را حفظ می‌کند. درحالی‌که پشم‌های وارداتی، گرچه در ابتدا ظاهر بهتری دارند، زودتر از پشم ایرانی کدر می‌شوند، ارتجاع پذیری کمتری دارند و به‌مرور زمان، ریزش آن‌ها در فرش بیشتر از پشم داخلی است.

 بر اساس همین اطلاعات (فائو، 2024)، ایران با جمعیت 18107525 رأس بز در جایگاه پانزدهم جهان قرار گرفته است. تاکنون 30 نژاد و توده ژنتیکی بز در ایران شناسایی گردیده است؛ اما آنچه مسلم است، از نظر اقتصادی و با توجه به جمعیت نژادی یا اهمیت محصول تولیدی، تنها تعداد محدودی از بزهای بومی ایران حائز اهمیت هستند. یکی از مهم‌ترین و شاید معروف‌ترین نژادهای بز ایران، بز کرکی رائینی در استان کرمان است.جمعیت دامی استان کرمان بر اساس آخرین آمار اعلامی در سرشماری عمومی کشاورزی سال 1403، 4504343 رأس می‌باشد. این استان با جمعیت 2365678 رأسی گوسفند و بره در جایگاه چهارم و با جمعیت 1968633 رأسی بز و بزغاله در جایگاه دوم در بین استان‌های کشور و در مجموع جایگاه دوم پرورش دام سبک کشور را در اختیار دارد.

پرورش گوسفند و تولید پشم کرمان

 پشم به‌عنوان یکی از محصولات تولیدی حاصل از پرورش گوسفند می‌باشد. مرغوب‌ترین پشم تولیدی به استان‌های کرمان، سیستان و بلوچستان، اصفهان و خراسان رضوی که دارای بیشترین جمعیت گوسفند نژاد بلوچی هستند، تعلق دارد. شهرت پشم کرمان، به نژاد گوسفندان کرمانی بازمی‌گردد که به‌نوعی واریته‌ای از گوسفند بلوچی به شمار می‌رود. این نژاد، پشم مناسب و خوبی دارد. علاوه بر سفیدی رنگ، کیفیت پشم این گوسفند از نظر قطر الیاف (بین ۲۳ تا ۲۷ میکرون، با میانگین ۲۵ میکرون)، درصد پایین کمپ (حدود ۵ درصد) و درصد بالای پشم حقیقی (۷۰ درصد)، در بالاترین درجه مرغوبیت در میان پشم گوسفندهای بومی قرار دارد. این ویژگی‌ها در کنار تجعد بالای پشم گوسفندان کرمانی سبب شده است که از دیرباز پشم تولیدی در منطقه کرمان شهرت خاصی داشته باشد و یکی از دلایل شهرت قالی کرمان، جدای از بحث نقش و رنگرزی طبیعی الیاف، کیفیت خامه تولیدی از پشم این منطقه بوده است. متأسفانه افول به بار آمده در صنعت فرش دستباف از یک‌سو و گسترش تولید فرش‌های ابریشم‌باف و تابلو فرش که نیازمند الیاف ظریف مرینو می‌باشد. از سوی دیگر، سبب شده است که پشم ارزش اقتصادی بالایی نداشته باشد و در برخی مواقع حتی هزینه شست‌وشوی اولیه و برداشت آن تأمین نگردد. متأسفانه تاکنون نیز کار جدی در خصوص تعریف کاربری‌های جدید برای پشم که بتواند ارزش اقتصادی بالاتری ایجاد کند صورت نگرفته است. تولید سالانه پشم مرغوب در استان کرمان حدود ۹۰۰ تن برآورد می‌شود که ارزش اقتصادی آن به حدود ۵۵۰ میلیارد ریال می‌رسد.

پرورش بز و تولید کرک (کشمیر) کرمان

عمده بزهای پرورشی در منطقه کرمان، به‌جز نواحی گرم جنوب که با استان هرمزگان هم‌مرز هستند، کرک تولید می‌کنند. بااین‌حال، شهرت بزهای کرکی کرمان عمدتاً به نژاد رائینی باز می‌گردد؛ نژادی که شاید بتوان آن را معروف‌ترین نژاد بز پرورشی در ایران دانست. بز کرکی رائینی بيشتر در ارتفاعات مركزی و غربی استان کرمان پرورش می‌یابد. پرورش‌دهندگان عمده اين دام، ايلات و طوايف عشايری می‌باشند. اهميت عمده اين نژاد در سطح كشور و جهان، توليد الياف کرک (کشمیر) است.

برای پی بردن به پیشینه پرورش بزهای کرکی در استان کرمان، باید نگاهی به تاریخ استفاده از کرک انداخت. يكی از مهم‌ترین مصنوعات کرکی بویژه در زمانه‌های گذشته، شال می‌باشد. دهخدا در تعريف شال می‌گوید: پارچه پشمی يا کرکی مخصوص كه در شهرهای ايران بويژه كرمان بافتـه مـی‌شـود. در تــاريخ اجتمــاعی ايــران شال‌بافی يكی از كارهای مهم و پردرآمد در به شمار می‌رفته است و شال علاوه بر ابريشم خصوصاً از نوعی کرک خاص بزهای كرمان به دست می‌آمده است. برای اين ادعا می‌توان به گزارش «سر جان ملكم» اشاره نمود كه در آن ضمن تأکید بر شال كرمانی به‌عنوان یكی از محصولات توليدی ايران كه مورد نياز تمام نواحی امپراتوری انگلستان است، در مورد بعضی از منابع ثروت ايران، به پشم به‌دست‌آمده از كرمان اشاره نموده و آورده: «پشم كرمان، اين كالای نفيس كه فقط در ايران به عمل می‌آید، خواهان زيادی در اروپا دارد و بايستی بر مقدار آن افزوده شود. برای افزايش آن چيــزی جــز مراقبــت از گله‌های بــز ايالــت كرمــان و تهيــه وســايل پــرورش آن لازم نيســت». در راســتای توصيه «سر جان ملكم» در دوره فتحعلی شاه قاجار، اقداماتی جهت افزايش پشم كرمان انجام گرفت؛ وی دسـتور داد تعدادی از بزهای كرمـان بـه نواحی و ایالت‌های ديگر بـرده شـده تا توليـد ايـن نوع کرک در منــاطق ديگــر نیز صــورت گيــرد، امــا کرک تولیدشده در آن ايــالات از لحــاظ كيفيــت و مرغوبيــت در مقایسه بــا کرک تولیدی كرمــان در ســطح نازل‌تری بــود و به قول «تاورنيــه»، ايــن کرک اختصاصــی تنهــا در ايــن ايالــت به دست می‌آید. اهميــت تجــارت کرک بــه اندازه‌ای بــود كــه عــلاوه بر تقاضای سـاير نقـاط كشـور مشـتريان زيـادی در اقصـی نقـاط جهـان، بـويژه اروپـا پيـدا کرد، از ايـن رو در مقطعـی صــادرات کرک از كرمــان ممنــوع شد. با آشنايی بیش‌تر اروپاييان با الياف کرک ايران و كشمير مغولستان و تأسیس و راه‌اندازی كارخانه‌هــای مــدرن فــرآوری و بافنــدگی در اروپــا و از رونــق افتــادن کارگاه‌های شال‌بافی، عمــده‌ی ايــن محصول به‌صورت خام جمع‌آوری و صادر گردید.

 بر اساس آخرين برآوردهای صورت گرفته، حدود 5/1 ميليون رأس بز کرکی در استان كرمان پرورش می‌يابد كه نزديك به 40 هزار خانوار از عشاير و روستاييان استان از محل پرورش اين دام امرارمعاش می‌کنند. حجم محصولات توليدی اين دام بالغ بر 30 هزار تن شامل گوشت قرمز، شير، محصولات لبنی سنتی و کرک و مو می‌باشد كه ارزش اقتصادی آن بیش از 15 همت تخمين زده می‌شود.

هرچند تولید کرک مرغوب، مهم‌ترین ویژگی و عامل شهرت این نژاد در مقایسه با سایر نژادها در جهان است، تولید گوشت مهم‌ترین انگیزه پرورش آن در شرایط نامناسب آب‌وهوایی استان به شمار می‌رود. بنا بر اظهارات دامداران و پرورش‌دهندگان بز کرکی رائینی و همچنین نتایج چندین پژوهش، بیشترین درآمد حاصل از پرورش این حیوان از محل فروش گوشت آن است. البته در سال‌های اخیر با افزایش قیمت فروش شیر این دام و بویژه محصولات لبنی حاصل از آن، میزان درآمد دامداران از تولید شیر دام افزایش پیدا کرده و این موضوع بیش‌تر مورد توجه قرار گرفته است. درنتيجه برخی دامداران كه شرايط و امكانات لازم را دارند، به اختلاط اين نژاد با نژادهای گوشتی و شيری اقدام می‌کنند. هرچند بز رائینی به دلیل توانایی بالا در پیمودن مناطق کوهستانی و صعب‌العبور و شرایط خاص پرورش در مناطق ییلاقی و قشلاقی عشایر، تاکنون کمتر در معرض اختلاط نژادی قرار داشته است، اما این اختلاط در میان گله‌هایی که دسترسی آسان‌تری دارند، به‌وفور مشاهده می‌شود. این موضوع سبب شده است که از همان نسل اول، کمیت و کیفیت تولید کرک به‌شدت کاهش یابد و از سوی دیگر، ذخیره ژنتیکی و نژادی بز کرکی نیز آسیب ببیند. علاوه بر خشکسالی‌های متمادی و مشکلات پرورش دام، این مسئله نیز یکی از دلایل کاهش کمیت و کیفیت کرک تولیدی ایران است؛ به‌طوری‌که جایگاه ایران در تولید جهانی کرک تنزل یافته است. از سوی دیگر، کشورهای واردکننده کرک، مانند ژاپن و انگلستان، نیز به فکر تأمین کرک از منابع دردسترس‌تر افتاده‌اند. اگر برنامه‌ای برای حفظ و توسعه بزهای کرکی در ایران وجود نداشته باشد، کشورهایی مانند افغانستان و قرقیزستان می‌توانند بازار ایران را به سود خود تغییر دهند.

حفاظت پایدار از منابع، بدون مشارکت فعال جوامع محلی امکان‌پذیر نیست و یکی از عوامل اصلی که می‌توان مشارکت جوامع محلی را با خود همراه کند، برنامه‌ریزی در جهت افزایش درآمد پرورش‌دهندگان بز کرکی و تاب‌آوری اقتصادی جامعه پرورش‌دهنده می‌باشد. اجرای برنامه‌های اصلاح نژاد مبتنی بر مشارکت جوامع محلی، کارشناسان فنی، سیاست‌گذاران و ارائه آموزش‌ها و برنامه‌های گسترده توانمندسازی دامداران، توسعه زنجیره‌های ارزش و ایجاد فرصت‌های جدید در بازار محصولات حاصل از نژاد بز کرکی و همچنین احیای مراتع، اقداماتی است که برای حفاظت از این گنجینه‌ی استان کرمان می‌توان برنامه‌ریزی و اجرا نمود.

اجرای برنامه‌های اصلاح نژادی و مدیریت پرورش با مشارکت مردم

 بر اساس نتايج تحقيقات متعدد، صفات مختلف تولیدی کرک و مو، وزن زنده و شیر بزهای کرکی کرمان دارای پراکندگی (واریانس) بالایی می‌باشند و تنها با یک برنامه ساده جمع‌آوری اطلاعات و انتخاب، به‌راحتی می‌توان این صفات تولیدی را ارتقا داد. بدیهی است با اجرای یک برنامه انتخاب مناسب و تعیین شاخص انتخاب صحیح، ضمن ارتقای توان تولید گوشت و شیر بز کرکی بدون تغییر نژادی علاوه بر حفظ تولید الیاف کرک و حتی افزایش کمی و کیفی آن، هدف دامداران در دستیابی به تولید و درآمد بیشتر تأمین خواهد شد. بررسی تجارب کشور استرالیا، پیشرفت در این خصوص را به‌خوبی نشان می‌دهد. در گذشته با استفاده از شانه‌های چوبی، عمل برداشت کرک انجام می‌شد، اما اكنون با دو كارد اقدام به چيدن کرک و مو با هم می‌کنند که سبب عدم یکنواختی در برداشت و کاهش کمیت و کیفیت محصول می‌شود. با برنامه‌ریزی برای تعیین زمان مناسب برداشت الیاف از یک‌سو و با بهبود روش برداشت الیاف با ماشین‌آلات به‌روز از سوی دیگر، می‌توان کمیت و کیفیت محصول برداشتی را هم‌زمان با هم افزایش داد.

ایجاد زنجیره‌های ارزش در منطقه با مشارکت دامداران

با توجه به اینکه کرک و موی برداشت‌شده از بدن دام، برای تبدیل شدن به نخ و مصنوعات کرکی، نیازمند فرآوری، شست‌وشو و موکشی است و ارزش‌افزوده بالای الیاف کرکی نیز عمدتاً در همین مراحل ایجاد می‌شود، نبود زنجیره فرآوری در منطقه سبب شده است کرک تولیدی عشایر توسط دلالان با قیمت اندک خریداری شود. این موضوع، ارزش اقتصادی تولید کرک را در مقایسه با سایر محصولات، مانند گوشت، شیر و فرآورده‌های لبنی، کاهش داده است. با برنامه‌ریزی برای ایجاد زنجیره‌های ارزش در منطقه و مشارکت دادن دامداران در سود حاصل از ارزش‌افزوده این زنجیره، طبیعتاً درآمد حاصل از تولید و انگیزه دامداران برای تولید کرک باکیفیت افزایش خواهد یافت.

گردشگری کشاورزی (اگروتوریسم)

 اگروتوریسم نیز می‌تواند در ایجاد زنجیره ارزش، مدنظر قرار گیرد. با توجه به اینکه کرک یا همان کشمیر ماده اولیه منسوجات می‌باشد، باید ساختار صنایع نساجی سنتی با مشارکت دام‌پروران شکل گیرد تا دامداران مستقیماً نسبت به خرید و فروش محصولات نهایی کرکی خود اقدام نمایند؛ به‌عنوان مثال دامپزشکی در ایتالیا، اقدام به ایجاد یک گله بز کرکی کرده است و با بازاریابی بین‌المللی، جذب توریسم و فروش محصولات کشمیر، به یکی از مزارع موفق تولید کشمیر تبدیل شده است و امروزه به‌عنوان مثالی از کارآفرینی موفق روستایی مطرح می‌گردد. یا اجرای برنامه‌های توانمندسازی زنان روستایی در کشورهای تاجیکستان و قزاقستان توسط سازمان ایکاردا که سبب شد زنان روستایی خود اقدام به تولید منسوجات کرکی نموده و با بازاریابی بین‌المللی نسبت به فروش آن‌ها اقدام نمایند که تأثیر قابل توجهی بر درآمد روستاییان داشته است.

هرچند این موارد اقداماتی کلی و اساسی در راستای افزایش درآمد پرورش‌دهندگان بز کرکی استان کرمان و کمک به حفظ و توسعه پرورش این نژاد منحصر در استان کرمان می‌باشد، اما اجرای هر کدام از این اقدامات نیازمند تعریف زیر پروژه‌ها و مشارکت همه جانبه می‌باشد. مرور فعالیت‌های انجام شده در کشورهای مغولستان (سهم 40 درصد بازار کشمیر جهان) و افغانستان (تولیدکننده سوم کشمیر جهان که از ایران پیش افتاده است) نشان می‌دهد که این کشورها به‌نوعی همین مسیر را در پیش گرفته‌اند.

مغولستان

 بزهای مغولستان از نظر تاریخی برخی از بهترین الیاف کشمیر را تولید کرده‌اند، زیرا آب و هوای سرد و خشک مغولستان و وسعت زیاد آن، این کشور را برای تولید کشمیر ایده‌آل می‌کند. مغولستان ۴۰ درصد از تولید جهانی کشمیر را تشکیل می‌دهد. بیشتر کشمیر مغولستان به‌صورت خام با کمترین ارزش‌افزوده ممکن صادر می‌شود. دولت مغولستان، «برنامه کشمیر» (۲۰21-۲۰18) را با همکاری و مشارکت سه‌جانبه و برابرِ دامداران، دولت و تولیدکنندگان محصولات کشمیری، با هدف افزایش ۶۰ درصدی تولید کشمیر در مغولستان و افزایش تولید محصولات نهایی سازگار با محیط‌زیست و در نتیجه، توسعه صادرات این محصولات در بازارهای بین‌المللی، به اجرا درآورد. در این برنامه، تولید کشمیر باکیفیت به‌عنوان اساس صنعت کشمیر مغولستان در نظر گرفته شد. مسئله‌ی کیفیت تنها زمانی حل خواهد شد که دامداران انگیزه‌هایی برای تولید کشمیر باکیفیت داشته باشند و خدمات پشتیبانی از جمله دسترسی به ذخایر ژنتیکی برتر برای انجام این کار به آن‌ها ارائه شود. نقش مؤسسه تحقیقات دامداری مغولستان، دانشگاه کشاورزی و واحدهای حرفه‌ای دامپزشکی و پرورش دام در سطح هدف و ارائه مشوق‌های قیمتی برای محصول باکیفیت و سپس ارائه دانش و ابزار لازم برای بهبود کیفیت گله به دامداران، در این برنامه پیش‌بینی شده است. در گام بعدی دولت مغولستان با اعطای وام‌های کم‌بهره به صنایع کشمیر در راستای روزآمدسازی خطوط تولید محصولات کشمیری و استفاده از فناوری‌های روز اقدام نموده است. زنجیره‌ای از اقدامات و همکاری بین مؤسسات مغولی و خارجی متخصص در کشمیر که شرکت‌های مغولستانی را قادر می‌سازد تا فراتر از مرزها فعالیت کنند. تا زمانی که شرکت‌ها توانایی انجام این فعالیت‌ها را به‌تنهایی نداشته باشند، مؤسسات دولتی به‌عنوان پلی بین بازار خارجی و شرکت‌های داخلی عمل می‌کنند. پس از شناسایی ویژگی‌های محصول که برای مشتریان ارزشمند است، لازم است استراتژی‌ تبلیغاتی مناسبی تدوین شود. مغولستان درصدد است با توجه به اصولی همچون میراث، خلوص و اصالت با برندسازی و آگاه کردن مصرف‌کننده از تفاوت بین کشمیر ارزان چینی و کشمیر با کیفیت بالای مغولی، جایگاه ویژه‌ای برای خود در بازار محصولات کرکی به دست آورد و از آنجایی که چیزهای کمیاب، ارزشمندتر هستند مغولستان درصدد است با صادرات انحصاری تعداد کمی از محصولات کشمیر خالص و با کیفیت بالا، هویت کمیابی برای رقابت با تولید انبوه چین ایجاد کند. توسعه گردشگری و صنعت توریسم، سیاست سفر به‌منظور انتشار تبلیغات دهان به دهان مثبت، شرکت در نمایشگاه‌های بین‌المللی، ترویج برتری کشمیر مغولستان، در راستای برند سازی صنعت کشمیر مغولستان است.

افغانستان

از زمانی که دامداران افغان دریافتند کرک‌های بسیار نرمی که با گرم شدن هوا به‌صورت دسته‌ای از بدن بزها جدا می‌شوند، پس از تمیز کردن، تصفیه و ریسیدن به نخ، نوعی کشمیر است و ماده اولیه تولید محصولات لوکس با مشتریانی در ایالات متحده، بریتانیا و اروپا به شمار می‌روند، کشمیر افغانستان وارد بازار جهانی شد. بر اساس برآوردهای بانک جهانی و آژانس توسعه بین‌المللی ایالات متحده، تنها حدود ۳۰ تا ۴۰ درصد از ۷ میلیون رأس بز افغانستان برای برداشت کشمیر شانه می‌شوند.

تقریباً ۴۰ سال جنگ و ناامنی سبب شد که صنعت کشمیر افغانستان تنها منحصر به تولید کشمیر خام باشد. در سال‌های گذشته دولت افغانستان با توجه به اینکه دامداران بز افغان از فقیرترین اقشار این کشور هستند و با تشخیص این پتانسیل و اینکه این الیاف گران‌بها می‌تواند تا حدودی اقتصاد آن‌ها را متحول کند، با کمک‌های بین‌المللی یک «طرح اقدام کشمیر» را ارائه کرده است که هدف آن حضور در بالاترین سطح بازار منسوجات لوکس جهانی است، جایی که یک ژاکت کشمیر با برچسب طراح می‌تواند ۱۰۰۰ دلار قیمت داشته باشد. در این طرح تکنیک‌های برداشت به بیش از ۴۶۶ هزار دامدار آموزش داده شد. علاوه بر این، در سال‌های ۲۰۱۰ و ۲۰۱۱ با حمایت از مشارکت تاجران در مأموریت‌های تجاری بین‌المللی در تاجیکستان، چین، هنگ‌کنگ و ایالات‌متحده در زمینه کشمیر، الیاف و پوست، به پیوند تاجران کشمیر افغانستان با خریداران بین‌المللی کشمیر کمک گردید. از آنجایی که واردات کشمیر شسته نشده به آمریکا و اروپا که از مقاصد مهم مصرف کشمیر و محصولات کشمیری می‌باشند ممنوع است لذا دامداران بز کشمیری افغانستان مجبور بودند که به بازار کم‌اهمیت‌تر چین وابسته باشند. راه‌اندازی اولین مرکز مو زدایی کشمیر افغانستان در هرات سبب شد که صادرات کشمیر افغانستان به‌طور قابل توجهی افزایش یابد. در حال حاضر افغانستان در رده‌بندی‌های جدید جهانی با تولید ۱۰۰۰ تن در سال و با کسب جایگاه ایران، سومین تولیدکننده بزرگ کشمیر در جهان است.

در نهایت باید خاطرنشان کرد با توجه به تاریخ پرورش بزهای کرکی و سازگاری این منبع ژنتیکی با اقلیم و آب و هوای استان کرمان، قدمت و اصالت تولید منسوجات کرکی در این استان، تجارب اندوخته شده از سال‌ها پرورش بز کرکی در بین دامداران و عشایر این سرزمین، اگر مزیت نسبی تولید کشمیر اندکی مورد توجه قرار گیرد، ماحصل اقتصادی خوبی بویژه برای جوامع پرورش‌دهنده روستایی و عشایری در بر خواهد داشت و در آینده یکی از نقاط قوت استان در جذب توریسم بین‌المللی خواهد بود. ///

1- (International Year of Rangelands and Pastoralists – IYRP)