پایش بخش معدن در استان کرمان

/// استان کرمان به دلیل ذخایر قابل‌توجه معدنی، نقش برجسته‌ای در اقتصاد منطقه‌ای و ملی ایفا می‌کند. بر اساس نمودار شماره (1)، تعداد کل معادن در حال بهره‌برداری از 72 معدن در سال 1385 به 284 معدن در سال 1401 رسیده است، به‌بیان‌دیگر تعداد معادن تقریباً چهار برابر شده است. نکته جالب اینکه این معادن ازنظر نهادی دچار تغییر اساسی شده‌اند؛ به‌طوری‌که بیشترین تعداد معادن خصوصی (معادل 555 معدن) در سال 1397 به بخش خصوصی تعلق داشته، درحالی‌که در سال 1401 تعداد 269 معدن در مالکیت بخش عمومی (دولتی و شبه‌دولتی) قرار گرفته است. این تغییر مالکیت معادن نیاز به بررسی بیشتر و بهره‌گیری ازنظر نخبگان و معدن کاران استان دارد.

نمودار شماره (1): تعداد معادن در حال بهره‌برداری استان کرمان

اشتغال‌زایی یکی از متغیرهای مهم در رشد و توسعه منطقه‌ای و بخشی است. تعداد شاغلان در معادن فعال استان از 4464 نفر در سال 1385 به 32641 نفر در سال 1401 افزایش یافته و طی مدت 16 سال بیش از هفت برابر شده است. در سال 1401، بیشترین تعداد شاغلان در استخراج سنگ‌آهن (15251 نفر) و سپس در استخراج سنگ مس (10184 نفر) مشغول به فعالیت بوده‌اند و استخراج زغال‌سنگ جایگاه سوم را در تعداد شاغلان (4095 نفر) به خود اختصاص داده است. برحسب ترکیب شاغلان (ماهر، ساده و کارکنان اداری، مالی و خدماتی) نیز می توان گفت که بیشترین سهم شاغلان به نیروی کار ماهر مربوط است؛ به‌طوری‌که سهم شاغلان ماهر در معادن استان در سال 1385 حدود 46 درصد بوده که در سال 1401 افزایش هم داشته و تقریباً به 66 درصد رسیده است. البته ماهیت فعالیت‌های معدنی به گونه ای است که نیروی کار کمتری در معادن مشغول می‌شوند و تجهیزات سرمایه ای و ماشین‌آلات، سهم نسبتاً بیشتری در استخراج و تولید مواد معدنی دارند. به‌هرحال، آمار مذکور نشانگر جذب بخشی از نیروی آماده به کار در معادن است و البته به دلیل سختی کار بویژه در معادن زیرزمینی باید حقوق و دستمزد در این بخش بیشتر باشد. نمودار شماره (2)، تعداد شاغلان را در معادن استان نشان می‌دهد.

نمودار شماره (2): تعداد شاغلان در معادن در حال بهره‌برداری استان کرمان

در زمینه استخراج، سنگ‌آهن و سنگ مس در رتبه اول و دوم استخراج معدنی در استان قرار دارند و سنگ‌آهک، شن و ماسه و زغال‌سنگ در مراتب بعدی استخراج و تولید قرار دارند. در سال 1401، تنها میزان استخراج سنگ‌آهن (و نه خود آهن) و سنگ مس، به حدود 47 میلیون تن رسیده است؛ به‌طورکلی و بر اساس نمودار شماره (3) در دوره 1401-1395 میزان کل استخراج مواد معدنی در استان کرمان از حدود 6/43 میلیون تن به تقریباً 54 میلیون تن افزایش یافته و از متوسط نرخ رشد سالانه 4/4 درصد برخوردار شده است. ازنظر نوع استخراج، بیشترین میزان استخراج به طریق روباز (open-pit) صورت گرفته است و استخراج زیرزمینی در معادن معدودی صورت گرفته، اما همین تعداد معادن زیرزمینی، میزان استخراج قابل‌توجهی نسبت به معادن روباز دارند.

نمودار شماره (3): مقدار تولید مواد معدنی در معادن در حال بهره‌برداری (به هزار تن)

مزد و حقوق پرداختی به‌کل شاغلان معادن از حدود 663 میلیارد ریال در سال 1385 به تقریباً 95102 میلیارد ریال در سال 1401 افزایش یافته و نزدیک به 143 برابر شده است؛ اما درصورتی‌که سرانه مزد و حقوق مبنای مقایسه قرار گیرد، بر اساس نمودار شماره (4) در سال 1385 این نسبت حدود 86 میلیون ریال بوده که در سال 1401 به 2914 میلیون ریال رسیده است، به عبارت دیگر سرانه حقوق و دستمزد تقریباً 34 برابر شده است. این افزایش باید با افزایش شاخص بهای کالاها و خدمات مصرفی مقایسه شود تا کاهش یا افزایش قدرت خرید شاغلان معدنی مشخص شود. در دوره 1385 تا 1401 این شاخص از حدود 18 واحد به تقریباً 640 واحد افزایش یافته که بیانگر 5/35 برابر شدن شاخص بهای کالاها و خدمات مصرفی است. درنتیجه، قدرت خرید کارگران معادن در استان کرمان به‌جای افزایش، کاهش هم یافته است. گفتنی است روند مشابهی را برای همه شاغلان کشور می‌توان تصور کرد، بویژه از آغاز دهه 1400 به دلیل نرخ های تورم انباشته بالای 35 درصد و تعدیل نابرابر دستمزدها، توان خرید آحاد مردم تنزل کرده است.

نمودار شماره (4): سرانه حقوق و دستمزد در معادن در حال بهره‌برداری (به میلیون ریال/نفر)

ارزش‌افزوده، یکی دیگر از متغیرهای مهم در بررسی اقتصاد معادن است. این متغیر از تفاوت ارزش ستانده ها و ارزش داده ها حاصل می‌شود. در تازه‌ترین آمار معدنی استان، ارزش‌افزوده کل معادن، 1394 هزار میلیارد ریال گزارش شده است. در میان معادن استان، استخراج سنگ‌آهن با 1020 هزار میلیارد ریال و سهم 73 درصد، بیشترین ارزش‌افزوده را داشته و جایگاه بعدی را استخراج سنگ مس با حدود 355 هزار میلیارد ریال و سهم 25 درصد به خود اختصاص داده است؛ به عبارت دیگر استخراج سنگ‌آهن و مس در مجموع حدود 98 درصد کل ارزش‌افزوده استخراج معادن را در بر دارند.
سرمایه‌گذاری به مفهوم ارزش تغییرات اموال سرمایه‌ای در معادن در حال بهره‌برداری استان حکایت از این دارد که در سال 1401 حدود 15 هزار میلیارد ریال در بخش‌های مختلف معدنی سرمایه‌گذاری شده است. بیشترین میزان سرمایه گذاری در ماشین‌آلات، ابزار و وسایل کار بادوام و تجهیزات اداری (حدود 9 هزار میلیارد ریال) صورت گرفته و سرمایه گذاری در وسایل نقلیه، ساختمان و تأسیسات (بدون زمین)، راه اختصاصی، توسعه و اكتشاف و نرم‌افزارهای رایانه ای در مجموع حدود شش هزار میلیارد ریال بوده است. از کل سرمایه‌گذاری صورت گرفته حدود 11 هزار میلیارد ریال به استخراج سنگ‌آهن و حدود دو هزار میلیارد ریال به استخراج سنگ مس، تخصیص یافته است.
بخش تعاون نیز در حوزه معدنی استان، فعال بوده است به‌طوری‌که تعداد 57 شرکت تعاونی معدنی با 489 عضو در سال 1385 فعالیت داشتند که این تعداد در سال 1402 به 134 شرکت با 1581 عضو افزایش یافته است. تعداد شاغلان این شرکت‌ها در بازه زمانی 1402-1385 از 619 به 1780 نفر رسیده و سرمایه آن‌ها از 7597 میلیون ریال به 50370 میلیون ریال افزایش یافته و بیش از 6/6 برابر شده است. ///