مسئول کمیته‌ی دام و طیور کمیسیون کشاورزی اتاق بازرگانی کرمان
/// تولید پایدار با برنامه‌ریزی در استفاده بهینه و کارآمد از منابع و با کاهش پیامدهای زیست‌محیطی قابل تحقق است. از دستاوردهای تحقق تولید پایدار می‌توان به موارد زیر اشاره نمود:
1. حفظ محیط‌زیست (مصرف بهینه و درست منابع، کاهش آلودگی، پسماند و انتشار گازهای گلخانه‌ای و استفاده از انرژی‌های پاک و مواد اولیه تجدید پذیر)،
2. استفاده بهینه و کارآمد از منابع در اختیار، برای تولید محصول و جلوگیری از ایجاد ضایعات و هدر رفت،
3. افزایش بهره‌وری و کاهش مؤثر هزینه‌ها با استفاده از آخرین دست‌آوردهای علمی و تکنولوژی روز،
4. حفظ سودآوری و افزایش رقابت‌پذیری.
سؤال اینجاست که این تعریف در تولید گوشت مرغ در سطح کشور و استان کرمان در عمل چقدر محقق شده است؟
پاسخ به این سؤال که آیا تمامی مرغداری‌های گوشتی به‌طور کامل مقررات و الزامات محیط‌زیست را بویژه در بخش‌های مدیریت کود و بستر، ورود ترکیبات نیتروژنه و فسفر به منابع آب‌وهوا و دفن تلفات و پسماند بر اساس آیین‌نامه‌های حفاظت محیط‌زیست رعایت می‌نمایند، کار دشواری است. بر اساس گزارش‌های منعکس‌شده توسط خبرگزاری کشاورزی ایران (آیانا – iana.ir ) در سال 2026 حدود 26 هزار مرغداری فعال و نیمه فعال در ایران وجود دارد و اثبات این مهم که حفظ محیط‌زیست در کل مرغداری‌های گوشتی کشور به‌طور دقیق انجام می‌شود کار بسیار مشکلی است و گزارش‌های عدم رعایت زیادی در این بخش کشف و مشاهده شده است. لذا در بهترین شرایط هم نمی‌توان در این بخش، فعالیت مرغداری‌های گوشتی کشور را به‌طور کامل در حفاظت محیط‌زیست و رسیدن به پایداری تولید، موفق دانست. در زمینه‌های دیگر ازجمله استفاده بهینه از منابع در اختیار، افزایش بهره‌وری و حفظ سودآوری در تولید گوشت مرغ، شرکت‌های زنجیره تولید گوشت مرغ به دلیل کوتاه نمودن دوره پرورش، استفاده کارآمد از خوراک در راستای رسیدن به ضریب تبدیل غذایی مناسب‌تر، انتخاب نژادهای بهتر و پربازده، کنترل محیط پرورش، کاهش تلفات و مدیریت بهتر بیماری‌ها، استفاده بهتر از محصولات جانبی مانند پَر، خون و ضایعات کشتارگاهی در رسیدن به پایداری تولید، موفق‌تر عمل نموده‌اند. آمار تولید گوشت مرغ توسط شرکت‌های زنجیره تولید گوشت مرغ در سطح کشور کمی بیش از 30 درصد و در سطح استان کرمان به بیش از 48 درصد رسیده است. البته یکی از کلیدی‌ترین عوامل موفقیت در شرکت‌های زنجیره تولید گوشت مرغ، کوتاه نمودن دست واسطه‌ها در فرایند فعالیت و تولید گوشت مرغ است که این مهم در سطح استان کرمان به‌طور کامل رعایت نشده و با کمی بررسی می‌توان رد پای واسطه‌گری در برخی فعالیت‌های این زنجیره‌ها را شاهد بود؛ در صورت برطرف شدن این اشکال بویژه در تأمین یکی از مهم‌ترین حلقه‌های زنجیره در بخش مرغ مادر، جوجه‌کشی و تأمین جوجه یک‌روزه باکیفیت، قطعاً شرکت‌های زنجیره تولید گوشت مرغ در استان کرمان می‌توانند در پایداری تولید به‌مراتب موفق‌تر عمل نمایند، همان طور که در حال حاضر نیز بسیار بهتر از تولیدکنندگان خرده‌مالک عمل نموده‌اند. بر اساس اطلاعات سازمان خواروبار جهانی (FAO)، میانگین سرانه مصرف گوشت مرغ در جهان حدود 17 کیلوگرم به ازای هر نفر و در ایران 24 کیلوگرم بوده که طی ده سال اخیر به 27 و حتی 32 کیلوگرم نیز بر اساس آمار اعلامی وزارت جهاد کشاورزی رسیده است؛ البته بر اساس شرایط اقتصادی حاکم، در مردادماه 1405، این میزان کمی کمتر از 26 کیلوگرم برای هر نفر برآورد شده است؛ یعنی به دلیل کاهش قدرت خرید مصرف‌کنندگان، به‌طور متوسط حدود 20 درصد کاهش مصرف گوشت مرغ را در کشور شاهد هستیم. بر اساس آمار فائو، ایالات متحده عربی با متوسط سرانه مصرف سالیانه 64 کیلوگرم، آمریکا با متوسط سرانه 50 کیلوگرم و کویت با متوسط مصرف سرانه 46 کیلوگرم رتبه‌های اول تا سوم مصرف گوشت مرغ را در جهان به خود اختصاص داده‌اند. سرانه مصرف گوشت مرغ در اتحادیه اروپا حدود 22 تا 25 کیلوگرم است. درمجموع گوشت مرغ به دلیل قیمت مناسب‌تر و ارزش غذایی بالا در جامعه جهانی موردتوجه بیشتری بوده و به‌عنوان یکی از پرمصرف‌ترین مواد پروتئینی در جهان محسوب می شود.
جدول شماره (1) رتبه 13 کشور در مصرف سرانه مرغ را نشان می‌دهد. متوسط سرانه مصرف گوشت مرغ در کشورهای فقیر مانند بنگلادش، بوروندی، کنگو، چاد، جیپوتی، اریتره، اتیوپی، گینه، مغولستان، نپال، روندا، سودان، تاجیکستان و ازبکستان نزدیک صفر می‌باشد.
جدول شماره (1): رتبه‌بندی 13 کشور در مصرف سرانه مرغ – مأخذ: FAO
بزرگ‌ترین تولیدکنندگان گوشت مرغ در جـــهان (FAO,2024)
میزان تولید گوشت مرغ در جهان حدود 146 میلیون تن است که سهم ایران از تولید جهانی حدود 6/1 درصد می‌باشد. ایران طی 10 سال گذشته همواره در جمع 15 تولیدکننده برتر از نظر میزان تولید گوشت مرغ در جهان قرار داشته و در حال حاضر در بین 10 کشور برتر جهان در تولید گوشت مرغ قرار دارد، جدول شماره (2).
جدول شماره (2): 10 کشور برتر جهان در تولید گوشت مرغ در سال ۲۰۲۴- مأخذ:FAO
جدول شماره (3) وضعیت جوجه ریزی گوشتی کل کشور را به تفکیک 32 استان با در نظر گرفتن سهم و رتبه و بر اساس آخرین آمار رسمی اپلیکیشن «هن ورک» (Hen work) استخراج شده از سامانه سماصط (سامانه مدیریت اطلاعات صنعت طیور) از 15 مرداد 1404 تا 15 مرداد 1405 نشان می‌دهد.
جدول شماره (3): وضعیت جوجه ریزی در استان‌های کشور (از ۱۵ مرداد ۱۴۰۴ تا ۱۵ مرداد1405)
استان کرمان با جمعیتی بالغ بر ۳۱۶۵۷۱۹ نفر و مساحتی معادل ۱۸۳۲۸۵ کیلومترمربع، بزرگ‌ترین استان کشور از نظر مساحت است. این استان با ارتفاع متوسط ۱۷۸۸ متر از سطح دریا، چهارمین استان مرتفع کشور نیز به شمار می‌رود. کرمان از اقلیم متنوعی برخوردار است؛ به‌گونه‌ای که در شمال‌غرب استان، آب‌وهوایی عمدتاً خشک، در جنوب و جنوب‌شرق، آب‌وهوایی گرم و مرطوب و در جنوب‌غرب و مرکز، اقلیمی کوهستانی و سرد حاکم است. این استان با توجه به اقلیم و ارتفاع از سطح دریا و نداشتن مزیت رقابتی مناسب، در حال حاضر در تولید گوشت مرغ رتبه 17 را در کشور دارد. مصرف روزانه گوشت مرغ در استان، درگذشته (کمتر از دو سال پیش) بیش از 220 تن بوده است، اما در حال حاضر و پس از تغییر نرخ ارز (دی‌ماه 1404) که تولید محصولات دامی بویژه گوشت مرغ با کاهش حدود 20 درصدی مواجه شد، مصرف روزانه به نزدیک 180 تن رسیده است. جوجه‌ریزی فعلی به‌طور متوسط قریب به 2750000 قطعه، تقریباً پاسخگوی نیاز استان است، لیکن باید توجه داشت که بنا به تجربه گذشته و با توجه به اینکه گوشت مرغ به‌عنوان ارزان‌ترین پروتئین قابل‌دسترس جامعه محسوب می‌شود، روند مصرف این کالای اساسی آرام‌آرام افزایشی و در کمتر از یک سال به میزان 220 تن مصرف روزانه خواهد رسید که در این صورت تقریباً حدود 20 تا 25 درصد گوشت مرغ مورد نیاز استان، بایستی از خارج از استان (عمدتاً از استان‌های یزد، خراسان جنوبی و فارس) تأمین شود.
چالـــش‌های پـــــرورش مــــرغ گـــوشتی در کـــشور و استان کـــرمان
شمال و جنوب استان کرمان دارای بیش از 630 واحد پرورش مرغ گوشتی با ظرفیتی بیش از 000/500/12 قطعه جوجه‌ریزی است که شهرستان‌های رفسنجان، کرمان و سیرجان بیشترین سهم تولید را دارا هستند. استان، دارای 13 کشتارگاه صنعتی طیور است که 12 واحد آن فعال است و کشتارگاهی دیگر نیز با بیش از 75 درصد پیشرفت فیزیکی در شهرستان شهربابک به‌زودی راه‌اندازی خواهد شد. در این صورت تعداد کشتارگاه‌های صنعتی طیور استان به 14 واحد افزایش خواهد یافت. این ظرفیت عملاً بالاتر از نیاز فعلی استان است که بهتر است به‌جای توسعه کمی کشتارگاه‌های صنعتی طیور، توسعه کیفی کشتارگاه‌ها در دستور کار قرار گیرد. اصلی‌ترین مشکلات و چالش‌های مرغداران در مسیر تولید عبارتند از:
1. کمبود شدید نقدینگی و سرمایه در گردش جهت تأمین مواد اولیه دوره پرورش و مشکلات تأمین انرژی و سوخت (قطعی برق و کمبود سوخت) جهت تأمین نیاز دوره پرورش،
2. نبـــود برنامه‌ریزی تـــــولید در سطح کشور و اســـتان (جوجه‌ریزی‌ها یا با انباشتگی و کاهش شدید قیمت مرغ و در پی آن ضرر و زیان مرغدار مواجه هستند و یا با کاهش جوجه‌ریزی و کمبود مرغ، که این موضوع ناشی از نبود برنامه‌ریزی درست در بخش تولید است)،
3. ناپایداری قیمت مواد اولیه و جوجه یک‌روزه، ذرت، کنجاله سویا، واکسن و دارو و کیفیت ضعیف نهاده‌های دامی و جوجه یک‌روزه قابل‌عرضه در صنعت طیور کشور،
4. نبود مدیریت پرورش علمی و کارشناسی (عدم مدیریت هزینه‌های تولید و مشکلات بهداشتی در سالن‌های پرورش، مزارع و یا مناطق هم‌جوار محل استقرار مزارع مرغ گوشتی)،
5. حمل‌ونقل غیراستاندارد جوجه یک‌روزه،
6. کمبود آب باکیفیت جهت پرورش مرغ گوشتی در سطح استان،
7. توان ضعیف تعاونی‌ها و تشکل‌های بخش طیور در ارائه خدمات به واحدهای پرورش مرغ گوشتی تحت پوشش،
8. عدم توجه به بهره‌وری در تولید و انجام پرورش مرغ گوشتی در سالن‌های پرورش سنتی و غیراستاندارد،
9. روند طولانی تسویه‌حساب وجوه مرغ تولیدی (بیشتر از یک ماه) و عدم تأمین به‌موقع نقدینگی موردنیاز دوره پرورش بررسی استمرار تولید و نبود اطمینان از خرید تضمینی دولت در مواقع انباشتگی و تراکم تولید بالا،
10. عدم امکان صادرات گوشت مرغ به دلیل عدم ثبات در دستورالعمل‌ها و بخشنامه‌های مرتبط با حوزه صادرات،
11. نبود کشتارگاه صنعتی طیور مطابق با استاندارهای صادرات گوشت مرغ در سطح استان، به‌منظور صادرات گوشت مرغ.
عوامل مهم موثر در پایداری تولید
همان طور که بیان شد پایداری در تولید در گرو عواملی چون حفاظت از محیط‌زیست، استفاده بهینه و کارآمد از منابع، افزایش بهره‌وری و کاهش مؤثر هزینه‌ها با استفاده از آخرین دستاوردهای علمی و تکنولوژی روز و در نهایت حفظ سود منطقی و افزایش رقابت‌پذیری است . این مهم محقق نمی‌شود مگر با تغییر نگرش و مدیریت متفاوت؛ آن هم با توجه مؤثر به نکات زیر:
1. تغییر ساختار مدیریت خرده مالکیتی تولید، به مدیریت تولید گوشت مرغ از طریق ایجاد زنجیره‌ها با کمک شرکت‌های تعاونی و بخش خصوصی فعال در بخش؛ در سطح استان 4 زنجیره تولید گوشت مرغ تقریباً 50 درصد جوجه ریزی استان را در اختیار دارند و نسبت به واحدهای خرده مالکیتی به‌مراتب در پایداری تولید گوشت مرغ در سطح استان موفق‌تر عمل نموده‌اند،
2. توجه ویژه به امر بهره‌وری از طریق نوسازی و بهسازی مزارع مرغ گوشتی و مدیریت علمی در تولید گوشت مرغ،
3. برنامه‌ریزی تولید در سطح استان و منطقه (جنوب شرق) با هماهنگی شرکت‌های تعاونی و زنجیره‌های تولید گوشت مرغ به‌منظور تعادل در بازار مصرف و پیشگیری از زیان مرغداران و مصرف‌کننده نهایی،
4. تسهیلات برای تأمین نقدینگی و سرمایه در گردش یا روش‌های مناسب و با بهره پایین در جهت استمرار تولید اقتصادی،
5. توجه به توسعه کمی و نه کیفی. لازم به ذکر است که ظرفیت جوجه‌ریزی و تولید گوشت مرغ استان در حال حاضر 12میلیون و 500 هزار قطعه است. بنا به برخی گزارش‌های استان، درصد افزایش ظرفیت جوجه ریزی 15 میلیون و 500 هزار قطعه است، درحالی‌که با افزایش ظرفیت تا سطح 13 میلیون و 500 هزار قطعه و تمرکز بر کیفی‌سازی و افزایش بهره‌وری در تولید بسیار سریع‌تر می‌توان به خودکفایی در گوشت مرغ دست یافت،
6. آموزش پرورش‌دهندگان مرغ گوشتی در راستای تحکیم مدیریت علمی تولید در طول زنجیره‌ی تولید،
7. توانمندسازی اتحادیه‌ها و شرکت‌های تعاونی مرغداران از نظر منابع مالی و استقرار افراد باسابقه، باتجربه، دلسوز، کارآمد و دارای تحصیلات عالی در جمع اعضای هیأت مدیره و مدیران عامل آن‌ها و تشکل‌های بخش،
8. راه‌اندازی مراکز عرضه مستقیم گوشت مرغ با قیمت مناسب‌تر به‌منظور تقویت بازار مصرف.
بی‌شک توسعه پایدار تولید نیازمند اراده و همدلی کارآمد مدیران ارشد استان و همراهی مجدانه فعالان بخش در راستای رسیدن به این هدف پراهمیت است. برای تحقق این امر پیشنهاد می‌شود که «سند راهبردی پایداری در تولید و خودکفایی گوشت مرغ در استان کرمان» در قالب یک برنامه جامع سه ساله با حضور خبرگان و متولیان صنعت طیور در استان و کشور در اولویت تدوین و اجرا قرار گیرد. ///
