مدیریت آب باران در استان کرمان

///  خلاصه

برای درک بهتر وضعیت استان، بهتر است کلیاتی از نظر هواشناسی، اقلیم و جانمایی کشور و استان در کره زمین بدانیم؛ زیرا به دلیل وسعت و وجود ارتفاعات و پستی های وسیع در استان، نوع سازندها و مقدار بارندگی و تبخیر در مناطق مختلف متفاوت است. سپس می‌توانیم مسائل را بهتر به هم ربط داده و نتیجه خوبی از بحث حاصل می شود.

همان‌طور که می دانید کشور ما در عرض جغرافیایی 25 تا 40 درجه شمالی واقع شده است؛ بنابراین در نوار خشک بیابانی کره زمین قرار دارد. مهم‌ترین عامل مؤثر در خشکی آب‌وهوای کشور ما، قرارگیری در مجاور نوار حاره ای است و بعد از آن بادهای آلیزه که نواحی پایین تر از عرض‌های جغرافیایی 30 تا 35 درجه‌ی شمالی کشور را تحت تأثیر قرار می دهد و در خشکی نواحی مرکزی و جنوب شرقی کشور مؤثرند. استان کرمان با مساحت 182301 کیلومترمربع در جنوب شرقی ایران بین 54 درجه و 21 دقیقه تا 59 درجه و 34 دقیقه طول شرقی و 26 درجه و 29 دقیقه تا 32 درجه عرض شمالی قرار دارد (پهناورترین استان). استان کرمان در طیف ارتفاعی 190 متر در دشت لوت تا 4465 متر از سطح دریا در کوه هزار راین به‌عنوان چهارمین قله بلند ایران واقع شده است. متوسط بارندگی سالانه استان 129 میلی‌متر است.

استان کرمان از نظر تقسیم بندی های اقلیمی جزو اقلیم نیمه‌خشک بیابانی گرم محسوب گردیده است. بر اساس روش دومارتن، استان کرمان به سه منطقه آب و هوایی فرا خشک، خشک و نیمه‌خشک تقسیم می‌شود، این استان در محل تلاقی رشته کوه های مرتفع زاگرس و مرکزی ایران به طول تقریباً 160 کیلومتر واقع شده است. این تلاقی استثنائی بین بلندی و پستی، بین ناحیه کوهستانی و کویری، استان پهناور کرمان را به دو بخش متمایز، خشک کویری و معتدل کوهپایه ای تفکیک نموده است که در تلاقی با یکدیگر از لحاظ اقلیمی سه منطقه کویری و حاشیه کویری، گرمسیری، سردسیری و کوهستانی را شکل داده اند. به همین دلیل از محدود مناطقی است که دارای چهره های گوناگون محیطی و طبیعی است. متوسط بارندگی سالانه حدود 129 میلی متر است که در کویر شهداد 17 میلی‌متر، کمترین میزان بارندگی و در ارتفاعات بیش از 600 میلی‌متر متوسط بارندگی سالانه می‌باشد. قله هزار با 4465 متر از سطح دریا مرتفع ترین نقطه استان است و چاله شهداد با ارتفاع 190 متر از سطح دریا پست ترین نقطه استان می باشد. میزان تبخیر سالیانه در مناطق مختلف از 1500 تا 4500 میلی‌متر متغیر است. درمجموع مقدار نزولات جوی سالیانه حدود 23 میلیارد مترمکعب است که تقریباً 70 درصد آن تبخیر می شود.

برای ارائه بهترین روش مدیریت آب باران برای استان، اول باید به خصوصیات مناطق مختلف استان دقیقاً واقف بود و نمی توان یک نسخه را برای تمام سطح استان پیشنهاد داد و این مهم به‌جز با مطالعه دقیق ویژگی های مختلف حوزه های آبخیز استان حاصل نمی‌شود.

خشکی نوعی ویژگی دائمی آب و هوایی استان کرمان است که عبارت است از عدم کفایت بارندگی در حد لازم برای رشد و حیات گیاه، درحالی‌که خشکسالی عبارت است از کاهش غیرمنتظره بارندگی در مدتی معین در منطقه ای که لزوماً خشک نیست؛ بنابراین خشکسالی ویژگی دائمی منطقه نیست و یک نوع اختلال موقتی است که در هر نوع آب و هوایی اتفاق می افتد. خشکسالی در کشورهایی مانند ایران که در مناطق خشک و نیمه‌خشک واقع شده اند به دلیل محدودیت منابع آب، اثرات منفی بیشتری داشته و حتی می تواند به بحران تبدیل گردد. که متأسفانه علاوه بر خشکی که ویژگی دائمی استان ماست، سالیان درازی است که استان کرمان از خشکسالی رنج می برد و از سطح هواشناسی و کشاورزی گذشته و به سطح هیدرولوژی و آب های زیرزمینی رسیده است. این مسائل و تداخل تشدیدی عملیات انسانی اعم از احداث سد و برداشت بی‌رویه از آب های زیرزمینی، اهمیت مسئله مدیریت آب باران که تنها منبع تأمین آب است را روشن می کند.

روش‌های جمع‌آوری و ذخیره آب باران

روش های مختلفی برای حفظ حداکثری و مدیریت آب باران وجود دارد مانند سیستم های سطوح آبگیر باران، احداث سدهای زیرزمینی، آبخوان‌داری و بهره‌برداری از سیلاب‌ها و روش های سنتی نگهداری آب باران برای مثال هوتک (پشته های خاکی کوچک)، خوشاب (دیوارهای عریض در عرض مسیل های پرشیب)، دکار (زمین مسطح شامل حوضچه های خاکی با دیوار بلند) و غیره البته روش های مدرن هم وجود دارد که با دستگاه های خاک ورزی احداث می‌شوند، مانند پیتینگ، کنتور فارو، ریپرینگ و غیره به دلیل تغییر اقلیم، شدت بارندگی زیاد و مدت آن کم شده، علاوه بر آن پراکنش و زمان بارندگی تغییر کرده که ما وظیفه داریم خودمان را با این شرایط وفق دهیم. همان‌طور که گفته شد استان کرمان از اقلیم‌های مختلف برخوردار است و هر منطقه دارای استعدادهای مختلفی از نظر خاک، شیب، پوشش گیاهی، هیدرولوژی، هواشناسی، زمین‌شناسی و غیره است که باید بر اساس شناخت دقیق از ویژگی های هر منطقه روشی برای مدیریت آب باران پیشنهاد داد؛ برای مثال در منطقه نرماشیر بم با اینکه منطقه ای کویری به نظر می‌رسد که البته درست است، اما در مجاورت رشته‌کوه هزار قرار دارد (که بیشترین بارندگی را در ارتفاعات آنجا داریم) و بعد از دشت سرها دارای اراضی وسیعی با آبرفت درشت‌دانه است (مخروط افکنه) که محل های بسیار مساعدی برای پخش سیلاب بر سطح آن می باشد که این عمل هم باعث کم شدن سرعت آب سیلاب، جلوگیری از تبخیر و نفوذ به آبخوان می شود و رسوبات سیلاب بر روی آبرفت ها نشست کرده و باعث فرایند خاک سازی می گردد. البته این روش به نام پخش سیلاب بر آبخوان در کشور ما معرفی شد، بنیان‌گذار این روش مرحوم پروفسور کوثر بود که افتخار شاگردی ایشان را داشتم.

احداث سدهای زیرزمینی

 در اراضی حاشیه کویر جریان های زیرسطحی فراوانی وجود دارد که بی‌وقفه در جهت شیب به سمت کفه‌های نمک یا دل کویر در حرکت و در حال شور شدن هستند، می‌توان با احداث بند زیرزمینی جلوی حرکت آن ها را گرفت و زیر خاک حوضچه درست کرد که هم از تبخیر خبری نباشد و هم بتوان آب را به سطح آورد و مورد مصرف کشاورزی یا حتی شرب رساند. البته در این روش ملاحظاتی باید صورت گیرد؛ از جمله اینکه در مجاورت روستا نباشد که آب ورودی به چاه‌های آن ها را تحت تأثیر قرار دهد و مسائل دیگر مانند عمق سنگ‌بستر، دو سمت احداث سد و غیره به وجود آورد. گفتنی است که در استان در منطقه راین و کهنوج سد زیرزمینی احداث شده است.

موضوع استحصال آب باران در کلیه نقاط خشک دنیا موردتوجه قرار گرفته است و تلاش بسیار و سرمایه‌گذاری هنگفتی از طرف مجامع بین المللی و دولت های محلی برای توسعه آن به‌عنوان راه‌حل مقابله با خشکی و خشکسالی در حال انجام است که برخلاف سیستم های متمرکز و بزرگ مانند سدها که نیاز به منابع مالی هنگفت و تکنولوژی پیشرفته دارند، سیستم های استحصال آب باران با فناوری ساده و در ابعاد کوچک قابل اجرا هستند که باید در استان موردتوجه قرار گیرند.

چالش‌ها و اقدامات

بحث مدیریت آب باران از لحاظ ماهیتی، جزو سرفصل های خدماتی هم وزارت نیرو و هم وزارت جهاد کشاورزی است. در حال حاضر با چالش های مهم و تأثیرگذاری در استان روبه رو است که مهم‌ترین این چالش ها تغییر اقلیم، خشکسالی، عدم وجود قوانین جامع و مانع، آموزش، وضعیت وخیم اقتصادی و نوع مدیریت است.

متأسفانه مدیران معمولاً مدیریت بحران را به‌جای مدیریت ریسک انتخاب می کنند؛ یعنی روزها را منفعل و با کارهای روزمره می گذرانند و اگر بحرانی به وجود بیاید درصدد رفع آن با تمام توان وارد میدان می شوند (توان اجرای برنامه وجود ندارد و یا اصلاً برنامه ای وجود ندارد) تا زیان‌های وارده را به حداقل برساند.

در سال 1373 از طرف وزارت جهاد سازندگی مأموریتی با عنوان «مهار سیلاب و تغذیه سفره های آب زیرزمینی با آب حاصل از سیلاب» به مراکز تحقیقات منابع طبیعی و امور دام وقت داده شد که با تشکیل بخش های تحقیقات حفاظت خاک و آبخیزداری در استان ها این وظیفه به آن‌ها محول شد.

مرحوم استاد دکتر آهنگ کوثر در دشت فسا در استان فارس، دشتی لم‌یزرع را با تغذیه سفره های آب زیرزمینی از طریق سیلاب که آبخوان داری می نامیدند به جنگلی از اکالیپتوس و درختان بومی محلی تبدیل کرده بود.

او قبول زحمت کرد که افرادی را در این زمینه به شاگردی بپذیرد که یکی از این افراد، من بودم.

عرصه ای نیز در منطقه ریگان، روستای گنبکی انتخاب شد و پس از تائید دکتر کوثر و با کمک استاندار وقت عملیات آغاز شد و عرصه ای 4هزار هکتاری تحت عملیات پخش سیلاب قرار گرفت و بعد از حدوداً 5هزار مترمکعب گابیون بندی و 3هزار مترمکعب خشکه چینی اقدام به کشت سه میلیون اصله نهال اکالیپتوس، کُنار، کهور و غیره شد که در سال 1374 توسط رییس‌جمهور وقت مرحوم هاشمی افتتاح شد.

در همایش سیستم‌های سطوح آبگیر باران که در همان سال در تهران برگزار می شد و وزارت جهاد مسئول آن بود تعدادی از دانشمندان و محققین از کشورهای مختلف دنیا مانند آمریکا، ژاپن، استرالیا و غیره آمدند و از کارهای انجام شده بازدید کردند و با تعجب فراوان از این عملیات قدردانی کردند که باعث تقدیرنامه‌هایی از وزیر و استاندار و غیره شد و این روش به نام دکتر کوثر در مناطق خشک و نیمه‌خشک مورد ترویج قرار گرفت.

در همان سال در هیئت دولت تصویب شد که مشابه این کار در 40 ایستگاه در استان های مختلف کشور انجام شود و پژوهشکده حفاظت خاک و آبخیزداری کشور متولی این عملیات شد، در حال حاضر 34 ایستگاه آموزشی، ترویجی پخش سیلاب بر آبخوان در استان‌های مختلف احداث ‌شده است که سه  مورد آن در استان کرمان است (گنبکی بم، قادر آباد بافت، میمند شهربابک).

بعد از گذشت حدوداً یک و نیم سال در سال 1376 آماربرداری از قنوات و چاه‌های پایین‌دست طرح انجام شد که همگی از دو برابر شدن آبدهی قنوات و چاه‌ها حکایت می‌کرد، برای مستندسازی فیلم‌برداری شد که امیدوارم در مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی موجود باشد.

ایــن روش علمــی‌تــرین، عملــی‌تــرین، کم‌هزینه‌ترین و پرمنفعت‌ترین روش برای مهار و استفاده بهینه از سیلاب در شرایط آب و هوایی و زمین‌شناسی استان است.

گفتنی است که به‌تدریج در زمان ریاست جمهوری آقای خاتمی بودجه قطع شد و فقط با بودجه اندک پژوهشکده از ایستگاه‌ها نگهداری می‌شود و در حال حاضر اکثر ایستگاه‌ها تخریب شده و کارایی خود را از دست داده اند و بیشتر مایه ناراحتی است. در مورد مکان‌یابی محل‌های مستعد پخش سیلاب در استان طرح‌هایی انجام شده و گزارش نهایی آن‌ها آماده بهره‌برداری مراجع تصمیم‌ساز است.

البته بخش تحقیقات حفاظت خاک و آبخیزداری روش دیگری برای استفاده از آب زیر قشری که وارد کویر شده و از دسترس خارج می شود به نام سد زیرزمینی هم در منطقه راین انجام داده است؛ آب‌هایی که در زیرزمین در جهت شیب وارد کویر می شوند به سطح آورده و بدون استفاده از پمپ و هزینه‌های میلیاردی سدهای روی زمینی مورداستفاده شرب و دامداری و غیره قرار می‌گیرد.

در مورد مکان‌یابی محل‌های مستعد سدهای زیرزمینی هم گزارش های طرح‌ها آماده است و پس از تصویب و دفاع در پژوهشکده حفاظت خاک و آبخیزداری کشور آماده بهره‌برداری است.

روش های استحصال آب باران نیز موردتوجه محققین بخش تحقیقات حفاظت خاک و آبخیزداری استان قرار داشته است که طرح‌هایی در محل‌های بیدان شهرستان بافت و اطراف شهرستان ماهان انجام شده است و پایه‌های گیاهان مثمر و غیرمثمر بدون آبیاری و فقط با استفاده از آب باران استقرار پیدا کرده اند که نتایج طرح‌ها و گزارش های آن‌ها بعد از تصویب پژوهشکده و دفاع از گزارش ها، آماده بهره‌برداری بخش اجرا در بحث حفاظت بیولوژیک می باشد.

در مورد تغییر اقلیم و خشکسالی تا به حال دو پایان نامه دکتری و طرح‌های دیگری در بخش انجام شده و گزارش های آن‌ها پس از دفاع در پژوهشکده که مرجع علمی کشوری است آماده بهره‌برداری می باشد که متأسفانه آن‌ها هم مثل گزارش‌های با ارزش دیگر که بودجه مملکت صرف انجام آن‌ها شده و محققین مختلف با صرف وقت با دلسوزی تمام انجام داده اند، در کتابخانه خاک می‌خورد.

در مورد چالش ها که در اول عرایضم ذکر کردم، بعد از تغییر اقلیم و خشکسالی که بعید می دانم کاری از دست ما بربیاید، مسئله مدیریت، آموزش و بحث اقتصاد خیلی مهم است که به نظر می‌توان روی آن‌ها کار کرد و به بهترین وجه آن‌ها را اصلاح نمود.

مثلاً در آموزش در سطوح ابتدایی می‌توان بحث صرفه‌جویی آب و نگهداری از آن را به زبان خود بچه‌ها به آن‌ها یاد داد و تکرار کرد که ملکه ذهن آن‌ها شود و در سطوح دیگر برای مدیران و کارشناسان دوره‌های بازآموزی گذاشت که با علم روز و رفرنس‌های جدید آشنا شوند و به محفوظات قدیمی خود متکی نباشند و با علم روز به جلو حرکت کنند. باید گروهی تشکیل شود که برای هر سطح و وضعیتی بروشورها یا کتابچه‌هایی تهیه نموده و به‌صورت رایگان در اختیار اقشار مختلف مردم قرار دهند؛ مثلاً باید به زنان خانه‌دار طریقه صحیح و مقدار استفاده از آب در مراحل مختلف یادآوری شود و غیره.

وضعیت بد اقتصادی در کشور اجازه فکر و ابتکار را از کارشناسان دولتی و آن‌هایی که حقوق ثابت دارند گرفته و احساس بی‌ارزشی به آن‌ها می‌دهد. کارشناسی که ما توقع ابراز وجود و خلق ابتکار را از وی داریم، وقتی فکرش مشغول بدهی و قسط باشد، توقع زیادی داریم. به نظرم حتماً اولین اولویت بایسته دولت، تأمین کارمندان حداقل به‌اندازه تورم است (مثل ترکیه) تا آن‌ها با فکری آزاد درصدد حل مشکلات مملکت برآیند.

البته این موارد در جلسات مختلف بیان شده است. ///