/// مقدمه؛ گنجی در دل خاک، نگاهی به آینده
استان کرمان با تنوع زمینشناسی بینظیر خود، گنجینهای غنی از سنگهای قیمتی و نیمه قیمتی را در دل خود جای داده است. باوجود این ظرفیت عظیم، تاکنون مطالعات علمی و اصولی در راستای شناسایی و اکتشاف این ذخایر الهی بهصورت ساختاریافته انجام نشده و اغلب گوهرسنگها توسط افراد بومی بهصورت خام و بدون ایجاد ارزشافزوده از استان خارج میشوند.
در این مقاله، ضمن معرفی نمونههایی از گوهرسنگهای شاخص استان که در اکو موزه خانه سنگ کرمان نگهداری میشوند، به ظرفیتهای فرآوری، آموزش، زیرساختهای مورد نیاز و تلفیق این سنگها با صنایعدستی پرداخته میشود. همچنین به این مسئله پرداخته خواهد شد که تاکنون کمترین استفاده از این ذخایر عظیم الهی و صنعت ارزشآفرین، به عمل آمده است و متأسفانه این فرصتها و زمینههای اشتغال پنهان و آشکار مغفول ماندهاند.
گنجینهای فراموششده؛ معرفی کامل گوهرسنگهای استان کرمان
با توجه به بررسیهای صورت گرفته، استان کرمان گنجینهای بینظیر از سنگهای قیمتی و نیمه قیمتی شامل انواع گارنت، عقیق، کوارتز، کلسیت، تورمالین، یشم، آمیتیست، فیروزه، حدید، جاسپر، پیروپ، آپاتیت، آندالوزیت، ابسیدین، شهابسنگ و غیره میباشد.
از آنجاییکه تاکنون هیچگونه مطالعات علمی و اصولی در راستای شناسایی و اکتشاف این ذخایر الهی صورت نپذیرفته، اغلب گوهرسنگها توسط افراد بومی بهصورت خام و بدون ایجاد ارزشافزوده از استان خارج میشوند.
در ادامه، به معرفی نمونههایی از این گوهرسنگها که در حال حاضر در اکو موزه خانه سنگ کرمان نگهداری میشوند، میپردازیم:
– شهابسنگ: شهابسنگها تکههایی از سیارکها، ماه، مریخ و حتی شاید دنبالهداران هستند که از فضا به زمین میافتند. سقوط آنها ممکن است با ظهور آتشگوی و سپس موج انفجار همراه باشد. بهندرت نیز برخورد آنها چنان انفجار آمیز است که سیر تاریخ زمین را از بیخ وبن دگرگونه میسازد.
برخی شهابسنگها شبیه سنگهای آتشفشانی زمین هستند. برخی دیگر شبیه آلیاژ آهن-نیکلی هستند که طبق باورهای امروزی جو زمین را میسازد. با این وجود بسیاری دیگر به هیچچیز زمینی شباهت ندارند و ممکن است بازمانده ماده اولیهای باشند که منظومه شمسی از آن پدید آمده است.
در حال حاضر بیشتر شهابسنگهای ثبتشده ایران در بولتن جهانی متعلق به استان کرمان (شهداد، راور، رفسنجان و شهربابک) هستند.
کاربرد شهابسنگ: تزئینی و جواهرات، مطالعات تحقیقاتی و پژوهشی، کلکسیونی و کاروینگ (حکاکی).
– فیروزه: سنگ فیروزه کانی از جنس فسفات آبدار آلومینیوم و مس با ساختار بلوری کج وجهی (تری کلینیک)، شفافیتی کدر و مومی شکل و سختی 6-5 درجه در مقیاس موس است. این سنگ تحت تأثیر محلولهای اسیدی در محیط آبی تشکیل میشود و بهصورت تودههای فشرده یا رگههایی جداگانه در داخل شکاف سنگها بهصورت گرد یا قلوهای شکل، یافت میشود. بهترین مناطق ازنظر آب و هوایی جهت تشکیل این سنگ، مناطق خشک هستند. این گوهر معمولاً در مناطقی یافت میشود که در آن صخرههای بهجا مانده از فعالیتهای آتشفشانی بوده یا حرارت زمین در شکلگیری آن دخالت داشته است.
سنگ فیروزه از محبوبترین سنگهای قدیمی است و یک کانی کمیاب و ارزشمند است که در رنگهای طیف فیروزهای از آبی روشن گرفته تا سبز، وجود دارد. فیروزه توسط فیروزه تراشان، تراشیده و شکل داده میشود و از آن بهعنوان نگین در انگشتر، گوشواره، گردنبند و جواهرات دیگر استفاده میشود. همچنین نمونههایی از این گوهرسنگ در شهرستان شهربابک و رفسنجان یافت شده است.
کاربرد فیروزه: تزئینی و جواهرات، مجسمهسازی، کلکسیونی و منبتکاری.
– گارنت دمانتوئید: یکی از بهترین، زیباترین، کمیابترین و ارزشمندترین کانیهای گروه گارنت، جواهری شبیه به الماس به نام دمانتوئید است.
گارنت دمانتوئید کرمان شهرت جهانی داشته و حتی در بازار جهانی بعد از گارنت سبز نیجریه در اهمیت بالایی قرار دارد. نمونههای پاک و درشت گارنت که همزمان پاک باشند بسیار کمیابند. با این حال اگر شرایط صادرات آن وجود داشته باشد میتواند واردات ارزی خوبی به کشور ما داشته باشد. نمونههایی از گوهر گارنت در شهرستان های بافت، رفسنجان و سیرجان یافت شده است. البته نمونه جواهری و مرغوب دمانتوئید در منطقه باغ برج کرمان از توابع شهرستان ارزوئیه (بخش صوغان) وجود دارد.
کاربرد گارنت دمانتوئید: دمانتوئید کاربردهای متفاوتی در صنعت جواهرآلات دارد و در اندازههای متفاوت و مختلفی میتوان این سنگ را فرآوری کرد و در کنار سنگهای مختلف از آن بهره برد. معمولاً ترکیب گارنت با الماس یعنی ترکیب دمانتوئید با الماس یک ترکیب بسیار ایده آل و بسیار پرفروش است.
– گارنت توپازولیت: نوعی آندرادایت با رنگ زرد تا لیمویی، مشابه توپاز در بافت و بردسیر یافت میشود.
کاربرد گارنت توپازولیت: تزئینی و جواهرات.
– سرپانتین: سنگی شبیه یشم با درخشش مومی و قابلیت صیقل بالا، در ارزوئیه، بافت و راین یافت میشود.
کاربرد سرپانتین: تزئینی، معماری و منبع آزبست.
– جاسپر: جاسپر (jasper) یا ژاسپر درواقع به مجموعهای از کوارتزهای ریز بلورین یا کلسدون با مواد معدنی دیگر گفته میشود. جاسپر سنگی با سختی 7 – 5/6 در مقیاس موس و یک سنگ متخلخل است که تقریباً دارای رنگهای مختلف است و از مواد معدنی رسوبات و یا خاکسترها تشکیل شده است. این سنگ در طول زمان و در جریان رسوبگذاری سیلیکاتها و خاکسترهای آتشفشانی ایجاد شده است. بهطورکلی جریان گرمابی آتشفشانی در تشکیل و ایجاد این سنگ مؤثر بوده است. جاسپر ذاتاً اوپک بوده و نورگذری ندارد. شاید لایهای نازک از آن بتواند نیم اوپک باشد. نمونههایی از این گوهرسنگ در شهرستانهای بم، رفسنجان، قلعه گنج، بافت و در بخش راین یافت شده است.
کاربرد جاسپر: تزئینی و جواهرات، مجسمهسازی، کلکسیونی و مصارف صنعتی.
– کلسیت: بلورهای کلسیت باکیفیت بالا بسیار کمیابند و می توان آنها را برای تراش نگین نیز استفاده نمود. هرچند سختی بسیار پایین آن و همچنین ضربهپذیری بسیار بالای آن سبب شده از آن کمتر در جواهرسازی استفاده شود. تنوع رنگ و شکلهای جالب نتراشیده آن سبب شده بهعنوان سنگی کلکسیونی و دکوری قابلاستفاده باشد. نمونههایی از این گوهرسنگ با قابلیت تراش در شهرستان های کرمان و راور یافت شده است.
کاربرد کلسیت: صنایع مختلف ساختوساز، شیمیایی، خدماتی، کشاورزی و بهعنوان پودر مل در نقاشی، خمیردندان و لاستیکسازی استفاده میشود.
– عقیق: سنگ عقیق (Agate) یا آگات یکی از سنگهای ارزشمند و نیمه قیمتی است که از خانواده کوارتز است. سختی این سنگ بین 7 – 5/6 درجه در مقیاس موس است. سنگ عقیق ظرافت خاصی دارد و دارای رنگهایی زیبا و متفاوت است.
سنگ عقیق با توجه به اشکال گوناگون کاربردهای بسیاری دارد؛ برای مثال از این کانی زیبا در ساخت جواهرات بخصوص برای ساخت انگشتر عقیق استفاده زیادی میشود. همچنین امروزه در ساختمانهای تجاری، رستورانها و هتلها و حتی در منازل برای افزایش زیبایی، آرامش و انرژی خوب در فضا استفاده میشود.
کاربرد عقیق: تزئینی و جواهرات، مجسمهسازی، کلکسیونی، مصارف صنعتی.
انواع عقیق:
– عقیق خزهای: با طرحهای طبیعی، در راور و شهداد.
– عقیق نواری یا سلیمانی: با رگههای رنگی، در بم، شهربابک و رابر.
– جزع: با رنگهای قهوهای و سرخ، در شهداد، شهربابک و رابر.
– عقیق آبی: کمیاب، در بافت و شهداد.
کاربرد کلی انواع عقیق: جواهرات، مجسمهسازی، دکوراسیون، صنعتی.
– آمیتیست: آمیتیست سنگی شفاف با سختی 7 در مقیاس موس و جزو پرطرفدارترین نوع در خانواده کوارتز میباشد. رنگ این گوهر به علت ترکیبات ناخالصی آهندار است. این گوهر معمولاً بهصورت کریستال ششوجهی یافت میشود و در سنگهای آذرین و دگرگونی، بویژه گرانیت و گنیس (سنگ جرقه) رشد میکند. نمونههایی از این گوهرسنگ در شهرستانهای بم، رفسنجان و راین یافت شده است.
کاربرد آمیتیست: تزئینی و جواهرات، کلکسیونی.
– پیروپ: سنگ پیروپ از کانیهای سیلیکاتی و یک گوهرسنگ است که از سیلیس، آلومینیوم و منیزیم تشکیل شده است. این کانی زیبا و باارزش کاربردهای زیادی در جواهرسازی (بهعنوان سنگ قیمتی) و همچنین در ساخت ابزارهای برش، تراش و حفاری دارد. نمونههایی از این گوهرسنگ در شهرستان های بافت، سیرجان و شهربابک یافت شده است.
کاربرد پیروپ: ابزار برش، صیقلی و حفاری و سنگ تزئینی.
سنگ کوارتز یا در کوهی طبیعی: کوارتز یکی از مفیدترین مواد طبیعی در جهان است. مفید بودن آن میتواند با خصوصیات فیزیکی و شیمیایی آن مرتبط باشد. این سنگ در مقیاس موس دارای سختی 7 است که آن را بسیار بادوام میکند و ازنظر شیمیایی در تماس با اکثر مواد بیاثر است. همچنین دارای ویژگیهای الکتریکی و مقاومت در برابر حرارت است که باعث ارزشمند بودن آن در محصولات الکترونیکی میشود. نمونههایی از این گوهرسنگ در شهرستان های رفسنجان، راور، زرند و کوهبنان یافت شده است.
کاربرد کوارتز: تزئینی و جواهرات، کاروینگ، کلکسیونی، شیشهسازی، ماسه ریختهگری، مواد ساینده، صنعت نفت و گاز، ساخت لاستیک، رنگ، بتونه و غیره.
سنگ ابسیدین: سنگ ابسیدین یک سنگ شیشهای آتشفشانی است که بهطور طبیعی تشکیل میشود. این سنگ از خنک شدن سریع گدازه فلسیک ناشی میشود و بهطور طبیعی سیاهرنگ با بافت و درخشش شیشهای است، اما چندین رنگ دیگر از این سنگ نیز وجود دارد ازجمله رنگینکمان، دانه برفی، طلا و ماهون. نمونههایی از این گوهرسنگ در شهداد و کوهبنان یافت شده که نیازمند تحقیق و بررسی بیشتر میباشد.
کاربرد ابسیدین: ابزار برش، ابزار جراحی و سنگ تزئینی.
موزهای زنده در قلب کرمان؛ خانه سنگ و رسالت فرهنگی آن
اکو موزه خانه سنگ کرمان با مجوز رسمی از اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی استان، بهعنوان یک «موزه زنده» فعالیت میکند. این مرکز نهتنها محل نگهداری و نمایش گوهرسنگهای استان است، بلکه بهعنوان پایگاه آموزشی و پژوهشی در حوزه گوهرتراشی نیز شناخته میشود.
آموزش گوهرتراشی در سبکهای دامله و فَست توسط اساتید برجسته استان در این مرکز در حال انجام است. این موزه زنجیرهای از تجربه عملی از معدن تا محصول نهایی را در اختیار علاقهمندان قرار میدهد و میتواند الگویی ملی در پیوند آموزش، پژوهش، فرآوری و نمایش باشد.
زیرساختهای موردنیاز و چالشها
باوجود ظرفیتهای معدنی و تخصصی استان، زیرساختهای لازم برای توسعه صنعت گوهرسنگ هنوز به سطح مطلوب نرسیدهاند. طرح اولیه ایجاد خط تولید یکپارچه از معدن تا محصول نهایی تنها توسط موزه خانه سنگ کرمان مطرحشده، اما تاکنون سرمایهگذاری لازم برای اجرای آن صورت نگرفته است.
نبود تجهیزات تخصصی مانند ماشینآلات تراش گوی، دستگاههای تسبیحزن و مهرهزن، تجهیزات سایز زن اتوماتیک و دستگاههای تراش دقیق، موجب شده فرآوری سنگها بهصورت محدود و غیر صنعتی انجام شود. در صورت تأمین این زیرساختها، امکان ایجاد ارزشافزوده بالا، ارزآوری از طریق صادرات و اشتغال پایدار فراهم خواهد شد.
بومیسازی تجهیزات گوهرتراشی
باوجود نبود ساختار منسجم، متخصصان کرمانی موفق به بومیسازی برخی دستگاههای تراش و تجهیزات گوهرتراشی شدهاند. این توانمندی فنی نشاندهنده ظرفیت بالای استان در توسعه فناوریهای مرتبط با گوهرسنگهاست. حمایت از این توانمندیها میتواند به رشد اقتصادی، صادرات و ارتقای جایگاه کرمان در بازارهای داخلی و بینالمللی منجر شود.
فرآوری و ارزشافزوده گوهرسنگها
فرآوری گوهرسنگها از طریق تراش دقیق و هنرمندانه، ارزشافزوده قابلتوجهی ایجاد میکند. این ارزش زمانی دوچندان میشود که گوهرسنگها با صنایعدستی تلفیق شوند. ترکیب سنگهای زینتی با چوب، چرم، رزین، نقره، طلا و دیگر مواد هنری، امکان خلق آثار منحصربهفردی را فراهم میآورد که هم جنبه تزئینی دارند و هم حامل هویت فرهنگی منطقه هستند.
این تلفیق میتواند کرمان را به قطب ملی و منطقهای در حوزه گوهرسنگهای فرآوریشده و هنرهای تلفیقی تبدیل کند. همچنین بستری برای صادرات محصولات هنری، جذب گردشگر و توسعه پایدار اقتصادی فراهم میآورد.
چشمانداز توسعه؛ از دل خاک تا درخشش جهانی
برای شکوفایی این صنعت، باید بهصورت جدی به تدوین نقشه راه علمی، ایجاد مراکز فرآوری، حمایت از آموزشهای تخصصی و تلفیق گوهرسنگها با هنرهای سنتی و مدرن پرداخت. ثبت ملی گوهرسنگهای شاخص، اتصال به بازارهای جهانی و ایجاد خوشههای صنعتی در مناطق استخراج، میتواند کرمان را به قطب گوهرسنگ کشور تبدیل کند.
همچنین ایجاد برندهای منطقهای، برگزاری نمایشگاههای تخصصی و توسعه صادرات غیرنفتی از طریق گوهرسنگها، میتواند نقش مهمی در تحول اقتصادی استان ایفا کند. این صنعت، ظرفیت آن را دارد که نهتنها اشتغال مستقیم ایجاد کند، بلکه زنجیرهای از مشاغل وابسته در حوزه طراحی، بستهبندی، بازاریابی، آموزش و گردشگری را نیز فعال سازد.
جمعبندی؛ دعوتی به بیداری و اقدام
با توجه به ظرفیتهای معدنی، توانمندیهای فنی و پیشینه فرهنگی استان کرمان، ضروری است که حمایت ساختاری از مراکز آموزشی و فرآوری دانشبنیان صورت گیرد. همچنین ایجاد زیرساختهای تخصصی، سرمایهگذاری در تجهیزات، بهبود و ارتقای صنایعدستی و گردشگری در تجهیزات صنعتی و توسعه زنجیره ارزش از معدن تا محصول نهایی میتواند زمینهساز اشتغال پایدار، کارآفرینی جوانان، ارزآوری و ارتقای جایگاه کرمان در عرصه گوهرسنگها باشد.
این مقاله، تلاشی است برای روشن کردن مسیر؛ برای نشان دادن اینکه از شهابسنگ تا جواهراتی به نام دمانتوئید و فیروزه، از جاسپر تا آمیتیست، هر سنگ نهتنها زیبایی دارد، بلکه حامل فرصت، اشتغال و ارزشآفرینی است. اشتغال پنهان و آشکار در این حوزه، اگر به رسمیت شناخته شود، میتواند صدها خانواده را از وابستگی به مشاغل ناپایدار نجات دهد و کرمان را به قطب تراش گوهرسنگ کشور تبدیل کند.
اکنون زمان آن رسیده که مسئولان، دانشگاهها، بخش خصوصی و هنرمندان، با نگاهی نو به این صنعت بنگرند. با تدوین سیاستهای حمایتی، ایجاد زیرساختهای فرآوری، توسعه آموزشهای تخصصی و اتصال به بازارهای جهانی، میتوان این گنجینه الهی را از دل خاک بیرون آورد و در مسیر توسعه پایدار قرار داد.
این نوشتار، دعوتی است به بیداری؛ به بازگشت نگاهها به گنجهایی که سالها فراموش شدهاند، اما هنوز در دل خاک، منتظرند تا با نور اندیشه و اراده بدرخشند. ///
برای دریافت اخبار و اطلاعیه های مهم نشریه در خبرنامه نشریه مشترک شوید.
تمام حقوق این وب سایت متعلق به انتشارات اتاق بازرگانی، صنایع، معادن و کشاورزی کرمان است.
طراحی و توسعه: شرکت فناوری اطلاعات رایان سپهر ماهان
